Cùng một nốt mà piano nghe khác guitar vì mỗi nhạc cụ trộn nốt chính với một bộ âm phụ riêng gọi là bồi âm, có cách tiếng bật ra và tắt đi riêng, và có thân đàn rung theo kiểu riêng. Tai mình gộp tất cả những thứ ấy thành một cảm giác duy nhất, người ta gọi là âm sắc.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Bạn có thể nhắm mắt mà vẫn biết mẹ đang gọi hay bố đang gọi, dù hai người nói cùng một câu. Nhạc cụ cũng vậy. Tập này mình tìm hiểu cái giọng riêng đó nằm ở đâu trong sóng âm.
Một nốt nhạc không bao giờ chỉ có một âm
Khi bạn gảy dây La trên guitar, dây không chỉ rung cả chiều dài như một sợi nhảy dây. Nó đồng thời rung từng nửa, từng phần ba, từng phần tư, mỗi kiểu rung tạo ra một âm cao hơn, nhỏ hơn. Những âm phụ đó gọi là bồi âm.
Tai không nghe bồi âm thành nốt riêng, nó nghe chúng hoà vào nốt chính như gia vị hoà vào nồi canh. Cùng là canh chua, nhưng thêm nhiều me hay nhiều thơm thì vị khác hẳn. Nhạc cụ này bồi âm thứ hai mạnh, nhạc cụ kia bồi âm thứ ba mạnh, thế là màu tiếng khác.
Một âm gần như không có bồi âm nghe thế nào? Chiếc âm thoa bằng kim loại mà thầy cô dùng trong phòng thí nghiệm vật lý cho ra âm gần như tinh khiết. Nó nghe trơn tuột, hơi nhạt, chẳng giống nhạc cụ nào.
Tiếng sáo có tương đối ít bồi âm nên trong và mỏng. Tiếng kèn trumpet có nhiều bồi âm cao nên sáng và chói. Tiếng đàn bầu thì đặc biệt, người chơi chủ yếu đánh ra chính các bồi âm, chuyện đó mình để dành cho chuyên mục nhạc cụ dân tộc.
Khoảnh khắc đầu tiên quyết định rất nhiều
Có một thí nghiệm kinh điển: ghi âm nhiều nhạc cụ rồi cắt bỏ phần mở đầu của mỗi nốt, chỉ giữ phần ngân phía sau. Người nghe, kể cả người học nhạc, nhầm lẫn nhạc cụ nhiều hơn hẳn. Cú bật đầu tiên chứa rất nhiều thông tin.
Với guitar, đó là tiếng móng tay hay miếng gảy cào vào dây, một tiếng tách nhỏ rồi mới vang. Với piano, đó là tiếng búa nỉ nện vào dây, có chút tiếng gõ trộn vào. Với violin, cây vĩ kéo dần, tiếng lớn lên từ từ chứ không bật ngay.
Phần cuối nốt cũng quan trọng. Dây guitar và dây piano khi đã đánh xong thì tiếng tự tắt dần, người chơi không giữ cho to mãi được. Còn violin, sáo, kèn thì chừng nào còn kéo, còn thổi thì tiếng còn đứng, thậm chí lớn lên được.
Nhờ vậy, chỉ nghe hình dạng to nhỏ của một nốt theo thời gian, tai đã đoán được đó là nhạc cụ gảy, gõ hay kéo, thổi. Bạn thử nghe kỹ một bản hoà tấu và đoán, sẽ thấy mình làm được nhiều hơn mình nghĩ.
Thân đàn là cái loa của dây
Một sợi dây căng giữa hai cây đinh thì kêu rất nhỏ, vì nó quá mảnh để đẩy không khí. Thân đàn làm nhiệm vụ khuếch đại. Dây truyền rung động qua ngựa đàn xuống mặt gỗ, cả mặt gỗ rung theo và đẩy không khí mạnh hơn nhiều.
Mặt gỗ, thùng đàn và lỗ thoát âm của mỗi nhạc cụ lại khuếch đại một số vùng tần số nhiều hơn những vùng khác. Thùng guitar to thì tiếng trầm ấm, thùng đàn mandolin nhỏ thì tiếng lanh lảnh. Đó là lý do hai cây guitar cùng loại dây vẫn có tiếng khác nhau.
Piano cũng có một tấm gỗ lớn phía sau gọi là bảng cộng hưởng, làm việc y hệt mặt đàn guitar nhưng rộng hơn nhiều. Không có nó, tiếng dây piano chỉ như tiếng sợi thép rung trong hộp.
Người làm đàn chọn gỗ, bào độ dày mặt gỗ, gắn các thanh giằng bên trong để điều khiển cách thân đàn rung. Đây là phần nghề thủ công mà máy móc hiện đại vẫn chưa thay hoàn toàn được.
Vì sao cùng cây đàn, người chơi khác nhau tiếng cũng khác?
Âm sắc không chỉ nằm ở nhạc cụ mà còn nằm ở tay người chơi. Gảy guitar gần ngựa đàn thì tiếng sáng và gắt vì làm nổi bồi âm cao. Gảy gần cần đàn thì tiếng tròn và mềm. Người chơi cổ điển dịch tay vài phân là đổi màu tiếng.
Với piano, nhấn phím nhanh hay chậm, nặng hay nhẹ không chỉ đổi độ to mà đổi cả độ sáng, vì búa đánh mạnh làm bật nhiều bồi âm hơn. Người chơi giỏi điều khiển được những khác biệt rất nhỏ đó.
Với nhạc cụ thổi, khẩu hình môi và luồng hơi quyết định gần hết. Hai người thổi cùng một cây sáo trúc có thể cho ra hai giọng như hai cây sáo khác nhau.
Thế nên khi nghe ai đó nói cây đàn này tiếng hay, nhiều khi một nửa công là của tay đàn.
Luyện tai nhận ra âm sắc
Một bài tập vui là nghe một bản nhạc có nhiều nhạc cụ và cố gắng theo dõi chỉ một nhạc cụ suốt cả bài. Lần đầu bạn sẽ hay lạc, nhưng sau vài lần tai sẽ tự tách được lớp.
Bài tập thứ hai là nghe cùng một giai điệu do nhiều nhạc cụ chơi. Có rất nhiều bản hoà tấu một bài quen chơi bằng piano, guitar, sáo, đàn tranh. So liền nhau, bạn sẽ thấy rõ cái gì là giai điệu, cái gì là giọng của nhạc cụ.
Bài tập thứ ba dành cho người có đàn: gảy cùng một nốt ở nhiều vị trí khác nhau, nhẹ và mạnh, móng và thịt ngón tay. Ghi âm lại bằng điện thoại và nghe lại. Bạn sẽ bắt đầu có từ vựng cho âm thanh: tròn, sáng, đục, mỏng, ấm.
Tập sau mình sẽ mở nắp một cây đàn piano để xem bên trong có những gì, và vì sao nó phải nặng tới vậy.
Câu hỏi thường gặp
Đàn điện tử bắt chước tiếng piano bằng cách nào?
Phần lớn đàn điện tử ghi âm sẵn từng nốt của một cây piano thật ở nhiều mức lực khác nhau, rồi phát lại khi bạn bấm phím. Loại tốt ghi rất nhiều mức và cả tiếng cộng hưởng giữa các dây, nên nghe gần thật hơn.
Vì sao giọng hát mỗi người một khác?
Vì dây thanh, cổ họng, khoang miệng và khoang mũi của mỗi người có hình dạng khác nhau, làm nổi bật những bồi âm khác nhau. Cách mỗi người dùng hơi và mở miệng cũng góp phần tạo ra giọng riêng.
Gỗ đàn có thật sự làm tiếng hay hơn không?
Có ảnh hưởng, đặc biệt với mặt đàn vì đó là phần rung chính. Nhưng cấu trúc thân đàn, tay nghề làm đàn và dây đàn cũng quan trọng không kém. Người mới chơi chưa cần quá bận tâm chuyện loại gỗ.
Âm sắc có đo được bằng máy không?
Có. Máy phân tích phổ cho thấy cường độ của từng bồi âm và cách chúng thay đổi theo thời gian. Nhưng cảm giác ấm hay sáng vẫn là cảm nhận của con người, máy chỉ cho thấy dữ liệu đằng sau.
Vì sao nghe nhạc qua loa điện thoại mất nhiều tiếng trầm?
Vì loa điện thoại quá nhỏ để đẩy được nhiều không khí ở tần số thấp. Tiếng trầm và một phần bồi âm thấp bị hụt nên âm thanh nghe mỏng. Tai nghe hay loa lớn hơn sẽ trả lại phần đó.
