Kèn phát ra tiếng theo một trong ba cách: luồng hơi thổi vỡ trên một cạnh sắc như sáo, một hoặc hai lá dăm mỏng rung lên như clarinet và oboe, hoặc chính đôi môi người thổi rung vào ống ngậm như trumpet. Sau đó, cột không khí bên trong thân kèn cộng hưởng và quyết định nốt cao hay thấp.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Nhạc cụ hơi là nhóm duy nhất mà người chơi biến chính hơi thở của mình thành âm nhạc. Tập này mình đi qua ba cách làm cho không khí hát lên, và giải đáp một câu đố quen thuộc: vì sao kèn saxophone bằng kim loại lại được xếp vào bộ gỗ.
Không khí trong ống mới là thứ hát
Thân kèn chỉ là cái vỏ. Thứ thật sự rung là cột không khí bên trong ống. Giống như khi bạn thổi ngang miệng chai, không khí trong chai rung lên và cho một tiếng u u. Chai càng dài, không khí càng nhiều, tiếng càng trầm.
Ống kèn hoạt động y vậy. Ống dài thì trầm, ống ngắn thì cao. Kèn tuba to như cái chuông vì ống của nó cuộn lại dài tới mức nếu duỗi thẳng sẽ dài hơn chiều cao mấy người cộng lại.
Để đổi nốt, người thổi phải đổi chiều dài hiệu dụng của cột khí. Sáo và clarinet làm bằng cách mở lỗ trên thân, mở lỗ nào thì không khí thoát ra ở đó, ống như ngắn lại. Trumpet làm bằng phím, mỗi phím mở thêm một đoạn ống phụ. Trombone làm thẳng thừng hơn, kéo ống trượt ra vào.
Nhưng cột khí chỉ là bộ cộng hưởng. Nó cần một thứ kích cho nó rung, và ở đây ba họ kèn chia tay nhau.
Cách thứ nhất: hơi vỡ trên cạnh sắc
Sáo trúc, sáo ngang phương Tây, tiêu dọc và cả còi của trọng tài đều theo một nguyên lý. Luồng hơi được thổi nhắm vào một cạnh sắc, bị chẻ làm đôi, lật qua lật lại hai bên cạnh rất nhanh. Cái lật qua lật lại đó kích cho cột khí rung.
Không có gì rung bằng vật rắn ở đây, chỉ có không khí. Đó là lý do tiếng sáo trong và nhẹ như hơi gió, ít bồi âm hơn các loại kèn khác.
Cái khó của sáo nằm ở khẩu hình môi. Người mới thổi sáo ngang thường chỉ ra tiếng xì xì vì luồng hơi chưa nhắm đúng cạnh lỗ thổi. Phải mất vài buổi mới tìm ra góc môi phát ra tiếng tròn.
Sáo ngang phương Tây ngày nay làm bằng kim loại nhưng vẫn được xếp vào bộ gỗ. Lý do là cách phân loại dựa vào cách phát tiếng và lịch sử, ngày xưa sáo làm bằng gỗ, chứ không dựa vào chất liệu hiện tại.
Cách thứ hai: lá dăm rung
Clarinet và saxophone dùng một lá dăm đơn, một mảnh sậy mỏng kẹp vào ống ngậm. Khi thổi, lá dăm rung đập vào ống ngậm như cánh cửa đóng mở liên tục, cắt luồng hơi thành từng nhịp.
Oboe và bassoon dùng dăm kép, hai lá sậy buộc úp vào nhau, người thổi ngậm hai lá và thổi qua khe giữa. Tiếng dăm kép đặc, hơi mũi, rất dễ nhận. Nhiều kèn dân gian châu Á cũng phát tiếng bằng dăm, và tiếng kèn bầu trong nhạc lễ Việt cũng thuộc họ âm thanh mạnh mẽ, chói sáng ấy.
Bây giờ tới câu đố. Saxophone làm bằng đồng thau từ đầu tới cuối, nhưng nó phát tiếng bằng lá dăm sậy giống clarinet. Vì vậy nó được xếp vào bộ gỗ. Cây kèn này do Adolphe Sax, một người Bỉ làm nhạc cụ, chế tạo vào khoảng những năm bốn mươi của thế kỷ mười chín.
Người chơi kèn dăm phải chăm lá dăm như chăm một thứ đồ sống. Dăm bị ẩm, bị nứt, bị cong là tiếng đổi ngay. Người chơi oboe nhiều khi tự gọt dăm của mình.
Cách thứ ba: đôi môi rung
Ở kèn đồng, không có lá dăm nào cả. Người thổi mím môi ép vào ống ngậm hình cái chén nhỏ rồi thổi cho môi rung bần bật, giống tiếng phì phì khi trẻ con bắt chước tiếng xe máy. Chính đôi môi là lá dăm.
Thắt môi chặt hơn và thổi mạnh hơn, người chơi nhảy lên những nốt cao hơn trên cùng một chiều dài ống. Những nốt đó là chuỗi bồi âm tự nhiên của cột khí. Chiếc kèn hiệu trong quân đội, không có phím nào, chỉ chơi được đúng những nốt bồi âm đó, nên bài kèn hiệu nghe giống nhau ở khắp nơi.
Phím của trumpet và ống trượt của trombone sinh ra để lấp những khoảng trống giữa các bồi âm. Mỗi lần đổi chiều dài ống là có thêm một chuỗi bồi âm mới, ghép lại đủ mọi nốt.
Kèn đồng đòi sức bền môi. Người mới tập trumpet thường chỉ thổi được vài chục phút là môi mỏi rã. Thổi cố khi môi đã mỏi dễ sinh thói quen xấu, nên tập ngắn và nghỉ đều.
Người mới chọn kèn nào và cần biết gì?
Sáo trúc và sáo dọc nhựa là lối vào rẻ và nhẹ nhất. Sáo dọc nhựa dùng ở trường học vì thổi gần như ra tiếng ngay, trẻ con học được vài bài trong một buổi.
Kèn dăm và kèn đồng nên học có thầy, ít nhất vài buổi đầu, vì khẩu hình môi sai từ đầu rất khó sửa về sau. Thầy cũng giúp bạn chọn độ cứng của lá dăm hay cỡ ống ngậm phù hợp.
Vệ sinh là chuyện quan trọng. Không dùng chung ống ngậm, dăm kèn với người khác. Sau mỗi buổi tập nên lau khô hơi nước đọng trong thân kèn. Kèn để ẩm lâu ngày dễ mốc, nhất là trong khí hậu nồm.
Nếu khi thổi thấy chóng mặt, đó thường là do thở quá nhiều quá nhanh. Dừng lại, thở bình thường. Người có bệnh về tim phổi nên hỏi bác sĩ trước khi tập kèn hơi. Tập sau mình nói về bộ gõ và câu hỏi tưởng đơn giản: trống có cao độ không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kèn trumpet có ba phím mà chơi được rất nhiều nốt?
Vì mỗi tổ hợp phím cho một chiều dài ống, và trên mỗi chiều dài đó người chơi còn đổi độ căng môi để chọn những bồi âm khác nhau. Kết hợp hai cách đó là đủ mọi nốt trong tầm âm.
Clarinet và oboe khác nhau thế nào khi nghe?
Clarinet dùng dăm đơn, tiếng tròn, mượt, vùng trầm ấm như gỗ. Oboe dùng dăm kép, tiếng sắc hơn, hơi mũi và rất nổi. Dàn nhạc thường lấy nốt La của oboe để cả dàn lên dây theo.
Thổi kèn có tốt cho phổi không?
Thổi kèn luyện cách điều khiển hơi thở, nhiều người thấy hít thở sâu hơn. Nhưng đó không phải phương pháp chữa bệnh. Người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi tập.
Saxophone có khó học không?
Saxophone được nhiều người coi là dễ ra tiếng hơn clarinet hay oboe, cách bấm khá hợp lý. Nhưng để có tiếng đẹp và đúng cao độ thì vẫn cần nhiều năm luyện khẩu hình và hơi.
Vì sao kèn đồng có loa loe to ở cuối?
Phần loa loe giúp truyền âm từ ống ra không khí hiệu quả hơn và định hình âm sắc. Nó cũng ảnh hưởng tới việc các bồi âm của cột khí khớp nhau, làm kèn dễ chơi đúng nốt hơn.
