Bên trong cây đàn piano là hơn hai trăm sợi dây thép căng trên một khung gang, mỗi phím điều khiển một chiếc búa bọc nỉ nện vào dây và một miếng nỉ chặn tiếng nhấc lên rồi hạ xuống. Dây rung truyền xuống tấm gỗ lớn gọi là bảng cộng hưởng, tấm gỗ đó khuếch đại rung động thành tiếng đàn bạn nghe.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Piano trông như một món đồ gỗ đẹp, nhưng bên trong là một cỗ máy cơ khí tinh xảo với hàng nghìn chi tiết. Tập này mình mở nắp ra, đi theo đường đi của một cú bấm phím.
Từ phím đàn tới chiếc búa nỉ
Khi bạn nhấn một phím, phím đó là một cái đòn bẩy. Đầu phía trong bật lên, đẩy một chuỗi cần gạt nhỏ, và cuối chuỗi là chiếc búa gỗ bọc nỉ dày phóng lên đánh vào dây.
Điều tinh tế là búa không được đè lên dây. Nếu búa dính lại, dây sẽ bị chặn ngay và không kêu. Nên bộ máy có một cơ cấu thoát, ngay trước khi chạm dây, búa được thả tự do, nó bay lên đánh rồi bật ngay về.
Cùng lúc đó, một miếng nỉ khác đang đè lên dây để giữ yên lặng được nhấc ra. Dây rung tự do chừng nào bạn còn giữ phím. Buông tay, miếng nỉ hạ xuống, tiếng tắt.
Toàn bộ chuỗi chuyển động đó diễn ra trong một phần nhỏ của giây, và lặp lại được rất nhanh. Người chơi giỏi có thể đánh liên tiếp một nốt nhanh tới mức tai nghe như tiếng rung, nhờ những cải tiến cơ khí từ thế kỷ mười chín.
Hơn hai trăm sợi dây và một khung gang
Một cây piano chuẩn có tám mươi tám phím, nhưng số dây nhiều hơn hẳn. Ở vùng giữa và cao, mỗi nốt có ba dây cùng lên đúng một cao độ, để tiếng đủ to và đầy. Ở vùng trầm, mỗi nốt chỉ có một hoặc hai dây to, quấn thêm dây đồng bên ngoài cho nặng.
Dây trầm phải dài và nặng mới rung chậm được. Đàn piano cánh dài hơn piano đứng một phần vì có chỗ cho dây trầm dài hơn, và tiếng trầm vì thế sâu hơn.
Mỗi sợi dây căng rất chặt. Cộng lại, lực kéo của toàn bộ dây trên một cây piano có thể lên tới khoảng hai mươi tấn. Một khung gỗ đơn thuần sẽ cong vênh, nên đàn hiện đại có khung gang đúc, phần nặng nhất của cây đàn.
Đó là lý do một cây piano đứng thường nặng vài trăm ký và chuyển nhà piano là việc phải thuê thợ chuyên. Đừng tự nghiêng hay kéo lê cây đàn trên sàn, rất dễ hỏng chân đàn và nguy hiểm cho người.
Ba bàn đạp để làm gì?
Bàn đạp bên phải là bàn đạp ngân, quen thuộc nhất. Đạp xuống, tất cả miếng nỉ chặn tiếng được nhấc lên cùng lúc, mọi nốt đã đánh tiếp tục ngân, và cả những dây không đánh cũng rung theo nhè nhẹ, làm tiếng đàn có độ vang như trong nhà thờ.
Bàn đạp bên trái làm tiếng nhỏ và mềm hơn. Trên piano cánh, nó dịch cả bộ búa sang một bên để mỗi búa chỉ đánh vào ít dây hơn. Trên piano đứng, nó thường đưa búa lại gần dây hơn để cú đánh nhẹ đi.
Bàn đạp giữa khác nhau tuỳ đàn. Trên nhiều piano cánh, nó chỉ giữ ngân những nốt đang được bấm lúc đạp xuống. Trên nhiều piano đứng, nó hạ một tấm nỉ chắn giữa búa và dây để tập ban đêm cho đỡ phiền hàng xóm.
Người mới học thường lạm dụng bàn đạp phải vì nó làm tiếng đàn nghe sang hơn. Nhưng đạp quá nhiều thì các hợp âm chồng lên nhau, nghe bẩn. Thầy cô giỏi thường dạy nghe trước rồi mới đạp.
Piano ra đời như thế nào?
Trước piano, phổ biến ở châu Âu là đàn harpsichord, dây được móc bằng một cái gảy nhỏ. Tiếng harpsichord trong và lấp lánh nhưng gần như không thể chơi to nhỏ theo lực tay.
Khoảng năm một nghìn bảy trăm, ở Florence nước Ý, một người làm nhạc cụ tên là Bartolomeo Cristofori chế ra cây đàn dùng búa đánh dây thay vì móc dây. Lần đầu tiên người chơi điều khiển được tiếng to hay nhỏ chỉ bằng lực ngón tay.
Tên gọi đầy đủ của nhạc cụ này về sau là pianoforte, ghép từ hai chữ tiếng Ý nghĩa là nhỏ và to. Người ta gọi tắt thành piano, và cái tên đó nói đúng điều mới mẻ nhất của nó.
Qua thế kỷ mười tám và mười chín, piano được cải tiến liên tục, thêm khung kim loại, dây to hơn, tầm âm rộng hơn, để đáp ứng những nhà soạn nhạc muốn tiếng đàn ngày càng mạnh mẽ.
Giữ piano trong khí hậu Việt Nam
Gỗ và nỉ là hai thứ rất nhạy với độ ẩm. Mùa nồm miền Bắc, gỗ hút ẩm nở ra, búa nỉ nặng và chậm, dây thép dễ gỉ, đàn nhanh lạc dây. Mùa khô thì ngược lại, gỗ co, có khi nứt.
Đặt đàn sát tường trong nhà, tránh cửa sổ nắng rọi, tránh ngay dưới cửa gió điều hoà. Mùa nồm nên đóng cửa phòng đàn và dùng máy hút ẩm. Một số người đặt túi hút ẩm trong thân đàn, nhưng nên hỏi thợ để đặt đúng chỗ, tránh chạm vào bộ máy.
Piano cơ cần lên dây định kỳ, thường khuyên khoảng một hai lần mỗi năm, nhiều hơn nếu đàn mới hoặc vừa chuyển nhà. Đây là việc của thợ lên dây, người dùng không nên tự vặn chốt dây vì rất dễ đứt dây hoặc làm hỏng chốt.
Nếu đàn có tiếng rè, phím kẹt hay nốt câm, đừng mở bộ máy ra tự sửa. Gọi thợ có kinh nghiệm. Tập sau mình chuyển sang guitar, bắt đầu bằng câu hỏi người mới hay băn khoăn nhất: dây nylon hay dây sắt.
Câu hỏi thường gặp
Piano cơ và piano điện khác nhau thế nào khi tập?
Piano cơ có búa đánh dây thật nên tiếng và cảm giác phím tự nhiên hơn, nhưng cần lên dây và chiếm chỗ. Piano điện phát tiếng ghi âm sẵn, chỉnh được âm lượng, đeo tai nghe được và không cần lên dây. Người mới tập tại nhà dùng piano điện có phím nặng là hợp lý.
Vì sao piano lâu không chơi lại lạc dây?
Vì gỗ và dây co giãn theo nhiệt độ, độ ẩm suốt năm, dù không ai chơi. Chơi hay không không quyết định nhiều, khí hậu mới là nguyên nhân chính.
Lên dây đàn piano mất bao lâu?
Một lần lên dây thông thường mất khoảng một đến hai giờ với thợ có kinh nghiệm. Đàn bị bỏ lâu, lệch nhiều có thể cần lên dây hai lượt để dây ổn định.
Có nên mua piano cũ không?
Có thể, nhưng nên nhờ thợ hoặc người rành đàn đi xem cùng để kiểm tra khung, bảng cộng hưởng, chốt dây và bộ máy. Một cây đàn cũ còn tốt đáng giá hơn một cây mới kém chất lượng.
Vì sao một nốt piano có ba dây mà nghe vẫn là một nốt?
Vì ba dây được lên đúng cùng một cao độ nên rung khớp nhau. Khi một dây lệch nhẹ, bạn sẽ nghe tiếng đập lăn tăn, đó là dấu hiệu đàn cần lên dây.
