Quan họ là dân ca giao duyên của vùng Kinh Bắc, hát theo lối đối đáp giữa một bọn nam và một bọn nữ thuộc những làng đã kết bạn với nhau. Lối hát truyền thống là hát mộc, không cần nhạc cụ đệm, vì cái hay của quan họ nằm ở giọng hát được luyện để vang, rền, nền, nảy và ở chính cuộc đối đáp, câu này mời, câu kia đáp, kéo dài suốt đêm.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Câu hát Người ơi người ở đừng về có lẽ người Việt nào cũng từng nghe một lần. Tập này mình về Kinh Bắc, tìm hiểu quan họ không chỉ là những bài hát hay mà là cả một lối sống, một lối ứng xử giữa người với người.
Quan họ là một lối chơi giữa các làng
Quan họ gắn với một mạng lưới làng ở vùng Kinh Bắc. Các tài liệu thường nhắc tới bốn mươi chín làng quan họ gốc. Những làng này kết bạn với nhau theo tục kết chạ, coi nhau như anh em, và khi có hội hè thì mời nhau sang hát.
Mỗi làng có những bọn quan họ, nhóm nam gọi là liền anh, nhóm nữ gọi là liền chị. Khi hát, bọn nam làng này đối đáp với bọn nữ làng kia. Theo lệ truyền thống, người cùng bọn quan họ kết bạn thì không lấy nhau, tình cảm giữ ở mức tri âm tri kỷ.
Vì vậy quan họ không chỉ là âm nhạc. Nó có những lề lối về cách mời trầu, cách tiếp khách, cách xưng hô rất mực lịch sự, cách chia tay lưu luyến. Người ta nói chơi quan họ chứ không chỉ nói hát quan họ.
Những buổi hát canh có thể kéo dài từ tối tới sáng, đi qua các chặng: giọng lề lối mở đầu trang trọng, giọng vặt phong phú ở giữa, và những bài giã bạn lúc chia tay.
Hát đối: một người hỏi, một người đáp
Trong quan họ, thường là từng cặp hai người cùng hát, một người giọng chính, một người giọng phụ luồn theo, hai giọng quấn quýt nhau. Cặp bên này hát xong một bài, cặp bên kia phải đáp lại bằng một bài cùng giọng, tức cùng giai điệu, nhưng lời khác.
Đây là chỗ thử tài. Người hát phải thuộc nhiều bài, nhiều lời để đối được ngay, đối cho khéo, cho hợp ý. Bên nào không đối được là chịu thua một keo.
Lời quan họ phần lớn là ca dao, thơ lục bát, chủ đề tình yêu đôi lứa, nỗi nhớ, sự lưu luyến, nói một cách bóng bẩy, kín đáo. Những tiếng đệm như i hi, ư hư, a ha được chèn vào lời để giai điệu uốn lượn.
Vì phải đối nhau, kho bài quan họ rất lớn, với hàng trăm làn điệu khác nhau. Người hát giỏi ngày xưa thuộc vô số lời cho mỗi giọng.
Vang, rền, nền, nảy: giọng quan họ được luyện thế nào?
Người trong nghề thường nói một giọng quan họ hay phải đạt bốn chữ: vang, rền, nền, nảy. Vang là giọng sáng, đi xa. Rền là ngân dài, đều, không đứt. Nền là giọng có độ dày, chắc. Nảy là những chỗ luyến láy nảy lên dứt khoát, gọn.
Kỹ thuật nảy là đặc trưng dễ nhận nhất. Người hát tạo những rung nảy rất nhanh trong cổ họng ở cuối chữ, khiến câu hát nghe tươi và lấp lánh. Hát quan họ mà thiếu nảy thì nghe phẳng lặng như hát bài hát thường.
Vì không có nhạc cụ, giọng hát phải tự giữ cao độ và nhịp, hai người phải nghe nhau thật kỹ để quấn giọng vào nhau. Hát mộc giữa đình làng hay trên thuyền đòi hỏi độ chuẩn mà nhạc đệm không thể che được.
Ngày nay nhiều chương trình biểu diễn đưa quan họ lên sân khấu với dàn nhạc đệm. Đó là một dạng quan họ mới, dễ tiếp cận với khán giả rộng. Lối hát mộc truyền thống vẫn được các làng quan họ gìn giữ.
Áo mớ ba mớ bảy, nón quai thao và hội Lim
Hình ảnh quen thuộc của liền chị là áo tứ thân mặc nhiều lớp, gọi là áo mớ ba mớ bảy, đội nón quai thao, còn liền anh mặc áo the, đội khăn xếp, cầm ô. Trang phục không chỉ đẹp mà thể hiện sự trang trọng khi đi hát.
Hội Lim, diễn ra vào tháng Giêng âm lịch, là dịp nổi tiếng nhất để nghe quan họ, với hát trên đồi, trong lán, trên thuyền và trong các nhà quan họ. Ngoài hội Lim, nhiều làng có hội riêng với những canh hát quan họ.
Năm hai nghìn không trăm linh chín, dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Khi đi hội, nếu được mời vào nghe hát canh trong nhà quan họ, hãy giữ trật tự và lắng nghe. Đó là không gian của cộng đồng chứ không phải sân khấu biểu diễn.
Nghe quan họ như thế nào?
Hãy bắt đầu bằng những bài quen như Người ơi người ở đừng về, Mời trầu, Còn duyên. Nghe nhiều lần để quen giai điệu, rồi chú ý những tiếng đệm i hi, ư hư và những chỗ nảy cuối chữ.
Tìm nghe một bản hát mộc của các nghệ nhân lớn tuổi, rồi nghe một bản phối với dàn nhạc. So sánh, bạn sẽ thấy rõ cái gì là gốc, cái gì là lớp áo mới.
Đọc lời trước khi nghe giúp rất nhiều, vì quan họ hay dùng lối nói ẩn dụ, như hình ảnh con thuyền, dòng sông, chiếc khăn để nói chuyện tình cảm.
Tập sau mình đi xuống phương Nam, tới với đờn ca tài tử và câu vọng cổ đã làm nên cả một dòng sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là quan họ?
Có nhiều cách giải thích về nguồn gốc tên gọi quan họ và chưa có kết luận thống nhất. Các nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục bàn về chuyện này.
Quan họ có bao nhiêu làn điệu?
Các nhà nghiên cứu đã sưu tầm được hàng trăm làn điệu quan họ khác nhau, mỗi làn điệu lại có nhiều lời. Con số cụ thể tuỳ theo cách thống kê.
Người ngoài vùng Kinh Bắc có học hát quan họ được không?
Được. Nhiều câu lạc bộ và lớp học quan họ mở cho mọi người. Tuy vậy, để hát đúng lề lối truyền thống, học trực tiếp với nghệ nhân ở các làng quan họ vẫn là con đường tốt nhất.
Hát quan họ có cần giọng đặc biệt không?
Không cần giọng thiên bẩm đặc biệt, nhưng cần luyện kỹ thuật hơi, nảy và rền khá lâu. Nhiều người có giọng bình thường vẫn hát quan họ hay nhờ luyện tập kiên trì.
Quan họ có phải chỉ hát về tình yêu?
Phần lớn lời quan họ là giao duyên, nói về tình cảm, nhưng cũng có những bài về cảnh vật, về lề lối tiếp khách, về sự gắn bó giữa các làng. Tình cảm trong quan họ thường được nói kín đáo, tế nhị.
