Phần lớn bài hát phổ thông được xây từ vài khối quen thuộc: đoạn dạo đầu, phiên khúc kể chuyện, điệp khúc lặp lại ý chính và dễ nhớ nhất, đôi khi có đoạn chuyển ngắn trước điệp khúc, và một đoạn nối mang màu khác hẳn ở gần cuối bài. Nhận ra các khối này giúp bạn hiểu bài hát đang dẫn mình đi đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Bạn có thể hát thuộc điệp khúc của hàng trăm bài mà không nhớ nổi lời phiên khúc. Đó không phải trí nhớ của bạn kém mà là bài hát được thiết kế như vậy. Tập này mình vẽ bản đồ của một bài hát.
Dạo đầu và phiên khúc: mở cửa và kể chuyện
Đoạn dạo đầu là phần nhạc trước khi giọng hát vào, có thể vài giây hoặc khá dài. Nó đặt không khí: buồn hay vui, nhanh hay chậm, và thường giới thiệu một câu nhạc sẽ quay lại về sau.
Phiên khúc là phần kể chuyện. Trong các lần lặp, giai điệu phiên khúc thường giữ nguyên nhưng lời thay đổi, đưa câu chuyện tiến lên. Phiên khúc thường ở âm vực vừa phải, giọng hát chưa bung hết.
Ở nhiều bài hát Việt, đặc biệt là ca khúc trữ tình, phiên khúc dài và nhiều chữ, giống như một đoạn thơ. Đó là nơi người nghe biết nhân vật là ai, chuyện gì đã xảy ra.
Phiên khúc cũng là nơi người viết đặt những chi tiết cụ thể nhất: một con đường, một mùa, một đồ vật. Điệp khúc thì nói điều chung, phiên khúc nói điều riêng. Nhờ những chi tiết riêng ấy mà người nghe tin câu chuyện, rồi tới điệp khúc mới thấy nó là chuyện của chính mình.
Khi nghe, hãy để ý lần phiên khúc thứ hai: nhạc đệm thường dày hơn lần đầu, có thêm nhạc cụ, để bài hát không giẫm chân tại chỗ.
Điệp khúc: cái móc giữ người nghe
Điệp khúc là phần lặp lại nhiều lần với cùng một lời, chứa ý chính của bài, thường có tên bài hát ở trong. Giai điệu điệp khúc thường cao hơn, mạnh hơn, dễ hát theo hơn phiên khúc.
Người làm nhạc thường đặt ở điệp khúc một câu nhạc ngắn, dễ nhớ, gọi là cái móc, thứ cứ lởn vởn trong đầu sau khi bài đã tắt. Mình sẽ có một tập riêng về chuyện giai điệu bám tai.
Ở bản đồ bài hát, sự tương phản giữa phiên khúc và điệp khúc tạo nên nhịp thở: phiên khúc thu lại, điệp khúc bung ra. Nhiều bài hát ở phiên khúc dùng giọng thứ rồi điệp khúc bật sang giọng trưởng, hoặc chỉ đơn giản là nâng âm vực.
Bạn thử nghe một bài quen và đếm xem điệp khúc xuất hiện mấy lần. Thường là ba lần, lần cuối có khi lặp đôi.
Đoạn chuyển và đoạn nối
Nhiều bài pop hiện đại có một đoạn chuyển ngắn ngay trước điệp khúc, tạo cảm giác dâng lên, như cầu thang dẫn lên tầng trên. Khi nghe thấy nhạc bắt đầu dồn, giọng hát kéo dài, bạn biết điệp khúc sắp tới.
Đoạn nối, nhiều người quen gọi theo tiếng Anh là bridge, thường xuất hiện một lần sau điệp khúc thứ hai. Nó mang giai điệu, hợp âm, có khi cả tiết tấu khác hẳn phần còn lại, như một khúc quanh bất ngờ trên con đường quen.
Đoạn nối có vai trò làm mới tai người nghe trước khi điệp khúc quay lại lần cuối. Sau khúc quanh ấy, điệp khúc trở lại nghe như về nhà, mạnh mẽ hơn.
Không phải bài nào cũng có đoạn nối. Nhiều bài trữ tình Việt chỉ gồm phiên khúc và điệp khúc lặp hai lần, đơn giản mà vẫn đẹp.
Nâng tông và đoạn kết
Một kỹ thuật quen thuộc ở cuối bài là nâng tông: điệp khúc cuối được hát cao hơn nửa cung hoặc một cung. Người nghe cảm thấy bài hát như được đẩy lên một bậc, tràn đầy hơn.
Kỹ thuật này rất phổ biến trong những bản ballad và nhạc pop một thời, đến mức có lúc bị coi là quá quen. Nhưng dùng đúng chỗ, nó vẫn tạo hiệu quả cảm xúc mạnh.
Đoạn kết có nhiều kiểu: lặp lại câu cuối điệp khúc rồi nhỏ dần, quay lại câu dạo đầu để khép vòng, hoặc dừng đột ngột. Kết bằng việc nhỏ dần từng là cách rất phổ biến trong thời đĩa hát.
Lần tới, hãy để ý cách bài hát bạn thích kết thúc. Đôi khi chính đoạn kết làm nên dư vị của cả bài.
Nghe bài hát theo bản đồ
Bài tập vui là vẽ bản đồ cho một bài hát quen: ghi lần lượt dạo đầu, phiên khúc một, điệp khúc, phiên khúc hai, điệp khúc, đoạn nối, điệp khúc cuối, đoạn kết, kèm thời gian mỗi phần bắt đầu.
Làm vài bài, bạn sẽ thấy nhiều bài dùng cùng một khuôn, và những bài lệch khuôn thường để lại ấn tượng riêng.
Bạn cũng có thể so bản đồ của cùng một bài trong hai bản thu. Bản hát mộc có khi bỏ đoạn dạo đầu, bản phối mới có khi thêm đoạn nối không có trong bản gốc. Thấy người ta cắt thêm ở đâu là thấy họ muốn nhấn vào đâu.
Người học đệm hát cũng nên làm việc này, vì biết bản đồ giúp bạn biết chỗ nào chơi nhẹ, chỗ nào chơi dày, chỗ nào đổi kiểu đệm.
Tập sau mình hạ thấp tai xuống tầng dưới cùng của bài hát, nơi tiếng bass và tiếng trống làm việc mà ít ai để ý.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao điệp khúc dễ nhớ hơn phiên khúc?
Vì điệp khúc lặp lại nhiều lần với cùng một lời, giai điệu thường đơn giản và nổi bật hơn. Sự lặp lại là cách hiệu quả nhất để não ghi nhớ một giai điệu.
Bài hát không có điệp khúc có không?
Có. Nhiều bài dân ca, ca khúc nghệ thuật và một số bài theo lối kể chuyện chỉ có các đoạn nối tiếp nhau mà không có phần lặp lại rõ ràng. Cũng có bài có một câu ngắn lặp lại cuối mỗi đoạn thay cho điệp khúc.
Hát đoạn nối có khó hơn không?
Thường khó hơn một chút vì giai điệu và hợp âm khác phần còn lại, người hát dễ bị lạc. Khi tập một bài mới, nên dành thời gian riêng cho đoạn nối.
Nâng tông cuối bài có phải là bắt buộc không?
Không. Đó chỉ là một lựa chọn tạo cảm xúc. Nhiều bài hay không hề nâng tông, và lạm dụng nâng tông có thể làm bài hát nghe quá quen.
Biết cấu trúc bài hát có giúp hát karaoke tốt hơn không?
Có. Biết trước sắp tới điệp khúc hay đoạn nối giúp bạn chuẩn bị hơi và tâm thế, không bị bất ngờ khi giai điệu đổi.
