Đàn nguyệt gắn với cải lương, nhạc tài tử và hát văn vì cấu tạo của nó sinh ra để nhấn nhá. Thùng đàn tròn như mặt trăng, cần đàn dài, và hàng phím gắn rất cao khỏi mặt cần, nên người chơi ấn sâu được ngón tay vào dây giữa hai phím để kéo nốt lên, rung, luyến, đúng cái mà những lối hát giàu luyến láy ấy cần.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Ở miền Nam, cây đàn này hay được gọi là đàn kìm, và nó là cây đàn mà nghệ nhân tài tử nào cũng quý. Tập này mình kể về hình dáng, cách chơi và chỗ đứng của đàn nguyệt trong vài lối hát quen thuộc của người Việt.
Hình dáng: mặt trăng và cây cần dài
Thùng đàn nguyệt tròn, dẹt, mặt gỗ mỏng, giống vầng trăng tròn, tên đàn nguyệt nghĩa là đàn mặt trăng. Cần đàn dài, thon, gắn vào thùng, đầu cần có các trục để lên dây.
Đàn có hai dây, ngày xưa bằng tơ, nay thường bằng nylon. Hai dây được lên cách nhau những quãng khác nhau tuỳ theo điệu nhạc và tuỳ người chơi.
Điểm nhận dạng quan trọng nhất là hàng phím. Trên đàn guitar, phím đàn thấp sát cần. Trên đàn nguyệt, mỗi phím là một thanh gỗ hay tre cao hẳn lên, dây chạy trên đỉnh phím cách xa mặt cần. Khoảng trống bên dưới dây chính là chỗ để ngón tay làm việc.
Người chơi gảy bằng một miếng gảy nhỏ ở tay phải. Tiếng đàn nguyệt trong, gọn, hơi khô, đủ nổi để đệm cho giọng hát mà không lấn át.
Phím cao để làm gì?
Khi ngón tay trái ấn dây xuống giữa hai phím cao, dây bị kéo căng thêm. Ấn càng sâu, dây càng căng, nốt càng cao. Một vị trí phím mà người chơi lấy được hai, ba cao độ khác nhau chỉ bằng độ sâu của ngón ấn.
Đây là cách đàn nguyệt tạo ra nốt già nốt non. Nhạc tài tử đòi những nốt nằm lơ lửng giữa các bậc, và phím cao cho phép người đàn chạm tới chúng bằng tai, không bị khoá cứng như phím thấp.
Ngoài ấn sâu, người chơi còn rung ngón tay cho nốt chập chờn, hoặc nhấn rồi nhả để nốt trượt. Các ngón này được người trong nghề đặt tên riêng và học rất lâu.
Người mới cầm đàn nguyệt thường bấm quá mạnh, ấn sâu không chủ ý nên nốt nào cũng bị cao lên một chút và nghe chua. Bài tập đầu tiên của họ lại là học cách bấm nhẹ, chỉ chạm dây vừa đủ vào đỉnh phím để ra nốt chuẩn. Phải chắc nốt chuẩn rồi mới học ấn sâu có chủ ý. Nghe thì ngược đời, nhưng đó là cách người trong nghề vẫn dạy.
Cũng theo tinh thần ấy, người Nam Bộ đã khoét lõm phím guitar để tạo ra guitar phím lõm mà mình nhắc ở tập về ngũ cung. Họ muốn guitar cũng nhấn được như đàn kìm.
Đàn kìm trong nhạc tài tử và cải lương
Trong một nhóm đờn ca tài tử, đàn kìm thường là cây đàn chủ chốt bên cạnh đàn tranh, đàn cò, sáo và guitar phím lõm. Người đàn kìm giỏi được nể trọng vì họ giữ được hơi của bài.
Khi cải lương hình thành ở Nam Bộ đầu thế kỷ hai mươi, đàn kìm đi theo sang sân khấu và trở thành tiếng đàn đệm quen thuộc cho những câu vọng cổ.
Trong vai trò đệm, đàn kìm không chơi y nguyên giai điệu của người ca. Nó đi quanh giọng ca, lúc chờ, lúc nhắc, lúc lấp vào chỗ người ca nghỉ hơi. Cách đối đáp ấy gọi là đàn theo, rất khác kiểu đệm hợp âm của nhạc phương Tây.
Nghe một câu vọng cổ, thử chỉ theo dõi tiếng đàn kìm. Bạn sẽ thấy nó như một người bạn đi cạnh giọng ca, không bao giờ chen lên trước.
Đàn nguyệt trong hát văn và ca Huế
Ở miền Bắc, đàn nguyệt là nhạc cụ không thể thiếu trong hát văn, lối hát gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Người cung văn vừa gảy đàn nguyệt vừa hát, kèm phách và trống, giữ nhịp cho cả buổi diễn xướng.
Tiếng đàn nguyệt trong hát văn có những tiết tấu dồn, nảy và rất rõ nhịp, khác với vẻ mềm mại khi đệm vọng cổ. Cùng một cây đàn mà hai vùng chơi ra hai tính cách.
Ở Huế, đàn nguyệt có mặt trong ca Huế, lối hát thính phòng của xứ cố đô, với tiếng đàn chậm rãi, sâu lắng hơn.
Cũng nên nói thêm: tìm hiểu hát văn ở góc âm nhạc là tìm hiểu một di sản nghệ thuật. Khi đến xem ở nơi thờ tự, nên giữ thái độ trang nghiêm và tôn trọng nghi lễ của người địa phương.
Làm quen với đàn nguyệt
Nếu bạn đã chơi guitar, đàn nguyệt sẽ vừa quen vừa lạ. Quen vì gảy bằng miếng gảy và bấm trên phím. Lạ vì chỉ có hai dây và phím cao khiến bấm thường cũng phải tính độ sâu.
Để nghe, bạn có thể bắt đầu với những bản tài tử mà đàn kìm chơi độc tấu phần dạo đầu. Phần dạo này cho thấy rõ nhất cách nghệ nhân dùng các ngón nhấn.
Rồi nghe một đoạn hát văn có đàn nguyệt đệm, và so sánh tính cách tiếng đàn ở hai lối chơi.
Tập tiếp theo mình nói về một cây đàn hai dây khác, lần này là đàn kéo: đàn nhị, với cây vĩ được kẹp giữa hai dây.
Câu hỏi thường gặp
Đàn nguyệt và đàn kìm có phải là một không?
Phải. Đàn nguyệt là tên gọi phổ biến ở miền Bắc và trong sách vở, còn người Nam Bộ thường gọi là đàn kìm. Hình dáng và cách chơi cơ bản giống nhau.
Đàn nguyệt khác đàn đoản thế nào?
Đàn đoản cũng có thùng tròn nhưng cần ngắn hơn hẳn, tên đoản nghĩa là ngắn. Đàn đoản thường có tiếng cao và gọn hơn, xuất hiện trong dàn nhạc dân tộc và một số loại hình sân khấu.
Người mới có nên học đàn nguyệt không?
Nếu bạn yêu nhạc tài tử, cải lương hay hát văn thì đàn nguyệt là lựa chọn rất đáng. Nên học với nghệ nhân hoặc thầy hiểu nhạc cổ truyền, vì ngón nhấn chủ yếu học bằng nghe và bắt chước.
Dây đàn nguyệt lên theo những kiểu nào?
Có nhiều kiểu lên dây khác nhau tuỳ điệu nhạc và vùng miền, khoảng cách giữa hai dây có thể là quãng bốn, quãng năm hoặc quãng khác. Người chơi đổi kiểu lên dây khi chuyển sang những bài có hơi khác.
Đàn nguyệt có dùng trong nhạc mới không?
Có. Nhiều nhạc sĩ và nhóm nhạc đưa đàn nguyệt vào hoà tấu với nhạc cụ phương Tây hoặc nhạc điện tử. Tiếng đàn nguyệt gọn và giàu nhấn nhá nên tạo màu Việt rất rõ.
