Cùng một bài hát, mỗi người hát lại chọn tốc độ, tông, cách nhả chữ, chỗ ngân, chỗ ngắt và cách phối khí khác nhau, nên mỗi phiên bản kể câu chuyện theo một kiểu. Nghe liền nhiều phiên bản và để ý từng yếu tố một giúp bạn nhận ra phần nào thuộc về bài hát, phần nào là dấu ấn riêng của người hát.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Trong gia đình Việt, ông bà có phiên bản bài hát ông bà thuộc, con cháu có phiên bản mới hơn của chính bài ấy. Tập này mình biến sự khác biệt đó thành một trò chơi nghe rất thú vị.
Bài hát là bộ khung, người hát là người thổi hồn
Bản nhạc của một bài hát ghi giai điệu, lời, có khi kèm hợp âm. Nhưng nó không ghi được mọi thứ: hát nhanh hay chậm bao nhiêu, nhấn vào chữ nào, ngân chữ nào dài, chỗ nào thì thầm, chỗ nào bung ra.
Những lựa chọn đó thuộc về người hát và người phối khí. Hai người hát giỏi có thể cho ra hai phiên bản khác nhau tới mức người nghe tưởng hai bài, dù không đổi một nốt nào trong giai điệu.
Giống như mình đã kể ở tập về nhạc cổ điển, nơi mỗi nghệ sĩ diễn giải một bản nhạc theo cách riêng, ca khúc phổ thông cũng vậy, chỉ là người ta ít nói về nó.
Khi nghe so sánh, mục tiêu không phải tìm bản hay nhất, mà là hiểu mỗi bản đã chọn gì và vì sao nó làm mình cảm thấy khác.
Tốc độ và tông: hai lựa chọn đầu tiên
Hãy bắt đầu bằng việc để ý tốc độ. Một bài tình ca hát chậm hơn nghe thì thầm, tâm sự. Hát nhanh hơn một chút, cùng bài ấy nghe tươi tắn, hy vọng. Gõ nhịp theo hai phiên bản, bạn sẽ thấy khác biệt rõ.
Tông cũng tạo khác biệt lớn. Giọng nữ cao hát bài ấy ở tông cao, nghe trong và vút. Giọng nam trầm hát ở tông thấp hơn, nghe ấm và trầm tư. Cùng giai điệu, khác tông, khác màu.
Có những phiên bản đổi cả nhịp, ví dụ một bài vốn nhịp bốn được phối lại theo nhịp ba đung đưa, hay một bài ballad được làm thành bản nhảy. Đây là sự diễn giải táo bạo.
Ghi chú lại những gì bạn nhận thấy ở mỗi phiên bản: nhanh hơn, chậm hơn, cao hơn, thấp hơn. Đó là bước đầu của việc nghe có chủ đích.
Nhả chữ, ngân rung và khoảng lặng
Lớp tiếp theo tinh tế hơn: cách nhả chữ. Người hát này nhấn rõ từng chữ, người kia nói lướt, có người kéo dài nguyên âm, có người ngắt gọn. Với tiếng Việt có dấu, cách xử lý chữ càng quan trọng, vì nó quyết định lời nghe tự nhiên hay gượng.
Ngân rung là chỗ để lại dấu ấn. Có người rung nhiều, có người hát thẳng gần như không rung. Có người luyến láy kiểu dân ca, có người hát gọn kiểu nhạc nhẹ hiện đại.
Và khoảng lặng: người hát giỏi biết dừng lại đúng chỗ, để một chữ quan trọng đứng một mình sau một nhịp nghỉ. Khoảng lặng ấy có khi làm người nghe xúc động hơn cả nốt cao nhất.
Khi so sánh, hãy chọn một câu cụ thể, nghe nó ở từng phiên bản liên tiếp nhau. Nghe một câu thôi, bạn sẽ nghe ra những điều mà nghe cả bài không thấy.
Phối khí: chiếc áo của bài hát
Ngoài giọng hát, mỗi phiên bản còn có một cách phối. Cùng một bài có thể được đệm bằng một cây guitar, bằng piano, bằng dàn dây, hay bằng nhạc điện tử. Mỗi chiếc áo làm bài hát mang một tính cách.
Bản phối mộc với một cây đàn làm người nghe chú ý vào lời và giọng. Bản phối dày với dàn nhạc làm bài hát hoành tráng, sang trọng. Bản phối điện tử làm bài hát trẻ trung, có thể nhảy được.
Nhiều bài hát Việt xưa được làm mới với cách phối hiện đại, thu hút người trẻ. Có người thích, có người tiếc bản cũ. Cả hai cảm nhận đều chính đáng.
Hãy thử nghe bản phối mộc nhất mà bạn tìm được, rồi nghe bản phối dày nhất, và tự hỏi: bài hát còn lại gì khi cởi hết áo ra. Phần còn lại đó là cốt lõi của bài.
Trò chơi nghe cùng gia đình
Đây là trò chơi rất hợp cho bữa cơm gia đình nhiều thế hệ. Chọn một bài mà ông bà và con cháu đều biết, mở hai phiên bản, một bản ông bà thuộc, một bản con cháu hay nghe.
Mỗi người nói mình thích phiên bản nào và vì sao. Không có câu trả lời đúng sai. Bạn sẽ ngạc nhiên vì những lý do mỗi người đưa ra, và có khi ông bà thích bản mới, con cháu thích bản cũ.
Trò chơi này giúp mọi người hiểu gu nghe của nhau thay vì chê bai. Âm nhạc lúc ấy trở thành cầu nối chứ không phải chuyện thế hệ.
Chuyên mục cuối cùng mình nói về âm nhạc và con người, bắt đầu từ câu hỏi vì sao nghe nhạc có lúc nổi da gà.
Câu hỏi thường gặp
Hát lại bài hát của người khác có cần xin phép không?
Hát cho vui ở nhà, ở buổi họp mặt thì không vấn đề. Còn biểu diễn có thu tiền, thu âm phát hành hay đăng tải công khai thường liên quan tới quyền tác giả và cần tìm hiểu quy định, xin phép đúng nơi. Khi không chắc, hãy hỏi người có chuyên môn.
Làm sao biết đâu là bản gốc của một bài hát?
Có thể tìm thông tin về tác giả và bản thu đầu tiên được phát hành. Tuy vậy, với nhiều bài hát cũ, bản được nhiều người biết nhất chưa chắc là bản thu đầu tiên.
Vì sao có bản hát lại nổi tiếng hơn bản gốc?
Vì cách diễn giải mới hợp với thời điểm, với gu nghe của số đông, hoặc được phổ biến rộng hơn. Điều đó không làm giảm giá trị của bản gốc, chỉ cho thấy bài hát có sức sống qua nhiều cách hát.
Nghe so sánh có làm mất cảm xúc khi nghe nhạc không?
Ngược lại, khi đã quen để ý chi tiết, nhiều người thấy mình cảm sâu hơn. Bạn không cần lúc nào cũng phân tích, có lúc chỉ nghe để cảm là đủ.
Có nên tự hát lại một bài theo cách riêng?
Rất nên, nếu bạn thích hát. Thử đổi tốc độ, tông, chỗ ngân là cách hay để hiểu bài hát và tìm ra giọng của mình.
