Tiếng bass và tiếng trống là phần nền giữ nhịp và giữ hoà âm cho cả bài hát. Trống bass nện vào những phách mạnh, trống con đánh vào những phách nhẹ, chũm choẹ rải nhịp nhỏ đều đặn ở trên, còn đàn bass đi những nốt gốc của hợp âm. Nghe ra được chúng là nghe ra bộ khung mà giọng hát đang đứng lên trên.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Khi được hỏi bài hát có gì, phần lớn người nghe nói về giọng hát và giai điệu. Rất ít người nhắc tới tiếng bass. Tập này mình hạ tai xuống tầng dưới cùng, nơi có những người lao động thầm lặng nhất của ban nhạc.
Bộ trống: ba lớp nhịp
Một bộ trống trong nhạc pop, rock thường có ba lớp âm thanh chính. Lớp thấp nhất là trống bass, đạp bằng chân, tiếng thùm thùm trầm, thường nện vào phách một và phách ba, những phách mạnh.
Lớp giữa là trống con, tiếng chát giòn, thường đánh vào phách hai và phách bốn. Như mình đã nói ở tập về nhịp, chính tiếng nhấn ở phách nhẹ này tạo ra độ đẩy của nhạc pop.
Lớp cao nhất là chũm choẹ, đặc biệt là cặp chũm choẹ đạp chân, chạy những nhịp nhỏ đều đặn, chia mỗi phách ra làm hai hay làm bốn. Lớp này cho bài hát cảm giác trôi chảy.
Bạn thử nghe một bài pop quen và chỉ theo dõi một lớp từ đầu tới cuối. Nghe lại và theo dõi lớp khác. Sau ba lần, bạn sẽ thấy bài hát như được tách ra ba tầng.
Đàn bass: chiếc cầu giữa nhịp và hợp âm
Đàn bass, phổ biến nhất là bass điện bốn dây, chơi ở vùng âm thấp nhất của ban nhạc. Nó thường chơi nốt gốc của hợp âm đang vang, tức nốt đặt tên cho hợp âm, ngay vào phách mạnh.
Nhờ vậy, bass vừa củng cố nhịp cùng trống bass, vừa cho tai biết hợp âm đang là gì. Nếu bỏ đàn bass, hợp âm trên guitar hay piano nghe lơ lửng, thiếu chân.
Người chơi bass giỏi không chỉ đứng ở nốt gốc. Họ đi những nốt nối từ hợp âm này sang hợp âm kia, như những bước chân dẫn đường, tạo cảm giác bài hát đang tiến lên. Ở tập về jazz, mình đã nhắc tới đường bass đi bộ, một nốt mỗi phách.
Ở nhiều bài nhạc trẻ Việt, đàn bass còn hay chơi một câu ngắn lặp đi lặp lại suốt điệp khúc, gọi là câu bass chủ đạo. Bạn có thể ngân câu ấy mà không cần lời, và đôi khi chính nó, chứ không phải giọng hát, làm bạn nhận ra bài hát ngay từ giây đầu.
Bass và trống bass thường được gọi là cặp nhịp của ban nhạc. Khi hai người này khớp với nhau, cả ban nhạc nghe chặt chẽ. Khi lệch, mọi người khác cũng bị kéo theo.
Vì sao khó nghe ra tiếng bass?
Tiếng bass nằm ở vùng tần số thấp, vùng mà loa nhỏ như loa điện thoại, loa máy tính xách tay tái tạo rất kém. Nghe trên những loa ấy, bạn gần như chỉ còn cảm giác chứ không nghe ra nốt.
Tai người cũng kém nhạy với âm trầm hơn âm trung khi nghe nhỏ. Và vì bass hiếm khi chơi giai điệu nổi bật, sự chú ý của ta tự nhiên dồn về giọng hát.
Để luyện, hãy dùng tai nghe chụp tai hoặc loa có khả năng phát âm trầm tốt. Mở âm lượng vừa phải, không cần to. Chọn những bài có phần bass rõ, như nhạc funk, nhạc soul, nhiều bài disco, nơi bass thường chơi những câu nhạc nảy và dễ theo.
Một mẹo nữa là ngân theo tiếng bass bằng giọng thấp nhất của bạn. Khi bạn bắt được nốt bass bằng giọng, tai đã thật sự nghe ra nó.
Phần nền đổi cảm xúc của bài
Cùng một giai điệu và lời, đổi phần nền là đổi hẳn cảm xúc. Trống chơi thưa và nhẹ, bass ngân dài, bài hát nghe trầm lắng. Trống dồn dập, bass nảy liên tục, bài hát thành sôi động.
Nhiều bài hát dùng chính điều này để tạo cấu trúc: phiên khúc chỉ có trống nhẹ và bass thưa, tới điệp khúc thì trống vào đầy đủ, bass dày lên. Không cần đổi giai điệu, bài hát vẫn như bừng lên.
Cũng có lúc người phối khí rút hẳn trống và bass ra trong vài câu, để giọng hát đứng một mình, rồi cho chúng trở lại cùng lúc. Khoảnh khắc trở lại ấy thường là cao trào của bài.
Lần tới khi một bài hát làm bạn nổi da gà, hãy nghe lại và để ý xem lúc ấy trống và bass đang làm gì. Rất có thể chính chúng đã tạo ra cú hích.
Bài tập nghe phần nền trong một tuần
Ngày đầu, chọn ba bài quen, chỉ đếm phách và gõ chân theo trống bass. Ngày thứ hai, chỉ vỗ tay theo trống con. Ngày thứ ba, chỉ nghe chũm choẹ.
Ngày thứ tư và năm, theo dõi tiếng đàn bass, ngân theo nốt bass. Để ý những chỗ bass đổi nốt, đó thường là chỗ hợp âm đổi.
Ngày thứ sáu, nghe một bài và để ý những chỗ phần nền thay đổi: thêm vào, rút ra, đổi kiểu. Ngày thứ bảy, nghe lại bài yêu thích nhất của bạn từ đầu và thưởng thức nó với đôi tai mới.
Tập sau mình bàn về một chuyện thực tế: nghe nhạc bằng tai nghe mỗi ngày sao cho không hại đôi tai.
Câu hỏi thường gặp
Đàn bass và guitar khác nhau thế nào?
Đàn bass điện thường có bốn dây to, lên dây thấp hơn guitar một quãng tám, cần dài hơn. Guitar thường chơi hợp âm và giai điệu, còn bass chủ yếu chơi từng nốt ở vùng trầm làm nền.
Vì sao một số bài có tiếng trống mà không thấy tay trống?
Vì nhiều bài hát hiện đại dùng máy đánh trống hoặc trống lập trình trên máy tính thay cho trống thật. Âm thanh có thể được làm giống trống thật hoặc cố ý làm khác.
Nhạc cụ nào làm phần nền trong nhạc dân tộc Việt?
Trong nhạc cổ truyền, phần nhịp thường do phách, trống, song lang đảm nhận, còn phần nền trầm có thể do những nhạc cụ âm vực thấp hoặc những chiếc chiêng lớn trong dàn cồng chiêng. Cách tổ chức khác với ban nhạc phương Tây.
Học đàn bass có khó không?
Bass bắt đầu khá dễ vì chơi từng nốt, nhưng để chơi hay cần cảm nhịp rất vững và hiểu hợp âm. Người có tai nhịp tốt thường tiến bộ nhanh với bass.
Tai nghe nào giúp nghe rõ tiếng bass?
Tai nghe chụp tai hoặc tai nghe nhét tai vừa khít thường cho âm trầm tốt hơn tai nghe hở. Không cần mở to, chỉ cần tai nghe kín và vừa tai.
