Bolero ở mỗi nơi là một thứ khác nhau. Bolero gốc Tây Ban Nha là một điệu nhảy nhịp ba, bolero Cuba là một điệu hát trữ tình chậm nhịp hai, còn bolero Việt mượn cái tiết tấu chậm, êm của dòng nhạc Mỹ Latin rồi đặt lên đó những giai điệu luyến láy gần với dân ca và những lời kể chuyện đời thường, thành một dòng nhạc có bản sắc riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Ở Việt Nam, chữ bolero quen tới mức nhiều người nghĩ đó là một thể loại thuần Việt. Tập này mình lần ngược dòng xem cái tên ấy đã đi qua những đâu, và nghe bolero bằng tai của người tò mò chứ không phải tai của người phán xét.
Bolero Tây Ban Nha: một điệu nhảy nhịp ba
Bolero đầu tiên mang tên này xuất hiện ở Tây Ban Nha vào khoảng cuối thế kỷ mười tám, là một điệu nhảy nhịp ba, khá nhanh, thường có tiếng castanet lách cách và đàn guitar.
Tác phẩm khiến cái tên bolero vang khắp thế giới là bản Boléro của nhà soạn nhạc Pháp Maurice Ravel, viết năm một nghìn chín trăm hai mươi tám. Cả bản nhạc lặp đi lặp lại một tiết tấu trống nhịp ba và hai giai điệu, dàn nhạc lớn dần lên cho tới cao trào.
Nếu bạn nghe bản của Ravel rồi nghe một bài bolero Việt, bạn sẽ thấy hầu như không có điểm chung nào ngoài cái tên. Đó là dấu hiệu đầu tiên rằng chữ bolero đã đi một hành trình dài.
Nhịp ba của bolero Tây Ban Nha đung đưa như valse nhưng có những nhấn nhá riêng của vùng bán đảo Iberia.
Bolero Cuba: chậm, trữ tình và nhịp hai
Vào khoảng cuối thế kỷ mười chín, ở Cuba hình thành một dòng ca khúc trữ tình cũng mang tên bolero nhưng khác hẳn bản Tây Ban Nha: nhịp hai, chậm rãi, lời hát về tình yêu, đệm bằng guitar và bộ gõ.
Bolero Cuba lan ra khắp Mỹ Latin, đặc biệt là Mexico, trở thành dòng ca khúc tình yêu rất được ưa chuộng trong nửa đầu thế kỷ hai mươi. Nó thường được xếp chung nhóm với các điệu rumba, cha cha cha khi lan sang các vũ trường phương Tây.
Từ đây có một nhánh quan trọng: điệu nhảy khiêu vũ mà nhiều nơi gọi là rumba bolero, tiết tấu chậm, đều và quyến rũ. Chính cái tiết tấu này, qua đĩa hát và các ban nhạc khiêu vũ, đã tới Việt Nam.
Điểm chung giữa bolero Cuba và bolero Việt rõ hơn nhiều: chậm, tình cảm, giọng hát đứng trung tâm, tiết tấu bộ gõ nhẹ nhàng đều đặn.
Bolero Việt: tiết tấu Latin, hồn dân ca
Bolero Việt phát triển mạnh ở miền Nam vào khoảng giữa thế kỷ hai mươi. Các nhạc sĩ thời đó lấy tiết tấu chậm của dòng bolero Latin làm nền, nhưng giai điệu đặt lên trên lại mang nhiều nét quen thuộc với tai người Việt.
Giai điệu bolero Việt thường nằm gần ngũ cung, nhiều chỗ luyến láy, ngân rung kiểu dân ca và cải lương. Người hát bolero hay nhấn chữ, ngân dài cuối câu, có khi lơi nhịp như ca vọng cổ. Đây là phần thuần Việt của dòng nhạc.
Lời bolero thường kể chuyện đời thường: thương nhớ quê nhà, tình duyên lỡ làng, những người con xa xứ, cảnh nghèo mà ấm. Ngôn ngữ giản dị, nhiều hình ảnh nông thôn, dễ thuộc dễ hát.
Nhờ sự kết hợp ấy, bolero trở thành một trong những dòng nhạc gần gũi với đông đảo người nghe, được hát ở đám cưới, đám giỗ, quán nhậu, trên xe khách và trong những buổi hát với nhau ở xóm.
Tiết tấu đệm bolero nghe thế nào?
Người chơi guitar ở Việt Nam học điệu bolero như một kiểu đệm riêng. Nhịp bốn chậm, ngón cái gảy nốt bass ở phách đầu, các ngón còn lại quét hoặc móc những tiếng đệm lách tách theo một khuôn lặp lại, có chỗ dồn hai tiếng nhanh rất đặc trưng.
Trên bộ gõ, các tay trống bolero thường dùng tiếng gõ vành trống hay tiếng maracas nhẹ thay vì đánh mạnh vào trống con. Bass đi những nốt chậm, đều, đặt đúng vào phách chính.
Tiết tấu này chừa nhiều chỗ trống để giọng hát nổi lên. Ở bolero, giọng hát là nhân vật chính, nhạc đệm chỉ như tấm thảm đỡ cho nó.
Muốn nghe ra, thử vỗ tay nhẹ theo một bài bolero quen và để ý: phách đầu nặng, những tiếng sau nhẹ và lách tách. Bạn sẽ nghe được cái nhún nhẹ rất riêng.
Nghe bolero bằng tai công tâm
Bolero từng bị coi nhẹ trong một số giới thưởng thức, bị gắn với những nhãn chê bai. Cách nhìn ấy không công bằng. Mỗi dòng nhạc phục vụ một nhu cầu và một cộng đồng người nghe, và bolero đã an ủi, nối kết rất nhiều người qua nhiều thập niên.
Nghe bolero kỹ, bạn sẽ thấy những ca sĩ giỏi xử lý chữ rất tinh: chỗ nào nhả nhẹ, chỗ nào ngân rung, chỗ nào ngắt để người nghe kịp thở. Đó là kỹ năng không dễ, nhất là khi tiết tấu chậm để lộ mọi khuyết điểm.
Thử so sánh hai giọng hát cùng một bài bolero. Bạn sẽ nghe ra hai cách kể chuyện khác nhau trên cùng một giai điệu.
Tập sau mình chuyển sang một thế giới âm thanh khác hẳn: nhạc điện tử, được làm ra bằng máy móc và màn hình nhưng vẫn cần đôi tai người.
Câu hỏi thường gặp
Bolero và rumba khác nhau thế nào?
Trong khiêu vũ, rumba và bolero đều là điệu chậm gốc Mỹ Latin, nhưng có khác biệt về tốc độ và tiết tấu. Ở Việt Nam, khi nói nhạc bolero người ta thường chỉ dòng ca khúc trữ tình với kiểu đệm riêng, không phải điệu nhảy.
Vì sao bolero hay được hát ở đám tiệc miền quê?
Vì giai điệu dễ thuộc, tiết tấu chậm hợp với nhiều giọng không chuyên, và lời kể những chuyện gần gũi. Hát bolero là cách để mọi người cùng chia sẻ cảm xúc trong không khí sum họp.
Bản Boléro của Ravel có liên quan gì với bolero Việt?
Hầu như không, ngoài cái tên. Bản của Ravel dựa trên điệu nhảy nhịp ba của Tây Ban Nha và là tác phẩm cho dàn nhạc giao hưởng. Bolero Việt đi theo nhánh trữ tình chậm của Mỹ Latin.
Học đệm điệu bolero trên guitar có khó không?
Không quá khó với người đã quen bấm hợp âm và móc dây. Cái khó là giữ tiết tấu đều và nhẹ ở tốc độ chậm, vì chậm thì mọi chỗ lệch đều lộ ra.
Bolero có phải chỉ dành cho người lớn tuổi?
Không. Nhiều người trẻ cũng yêu bolero, và dòng nhạc này đã được hát lại, phối lại theo nhiều cách mới. Gu nghe nhạc không phụ thuộc vào tuổi.
