Bốn cây đàn kéo trong họ vĩ cầm khác nhau trước hết ở kích thước và độ cao của tiếng. Violin nhỏ nhất và cao nhất, kẹp dưới cằm; viola lớn hơn một chút và trầm hơn; cello to, đặt giữa hai chân, tiếng trầm ấm; contrabass to nhất, trầm nhất, người chơi thường đứng hoặc ngồi ghế cao.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Lần đầu xem dàn nhạc giao hưởng, nhiều người không phân biệt được violin với viola, và gọi chung mọi cây đàn kéo là vĩ cầm. Tập này mình giới thiệu từng thành viên của gia đình đàn dây, để lần tới bạn nhìn sân khấu là gọi đúng tên.
Một gia đình, bốn kích cỡ
Cả bốn cây đàn có cùng một dáng: thân gỗ thắt eo, hai lỗ thoát âm hình chữ f, bốn dây căng qua ngựa đàn, và chơi bằng cây vĩ căng lông đuôi ngựa. Người làm đàn dùng cùng một bộ nguyên tắc cho cả bốn.
Khác biệt lớn nhất là kích thước. Thân đàn càng to, dây càng dài và dày, tiếng càng trầm. Từ violin lên contrabass, cây đàn lớn dần cho tới mức contrabass cao hơn cả người chơi.
Dây đàn của violin từ trầm lên cao là Son, Rê, La, Mi. Viola và cello cùng tên dây Đô, Son, Rê, La, nhưng cello thấp hơn viola đúng một quãng tám. Ba cây này lên dây cách nhau từng quãng năm.
Contrabass khác ở chỗ lên dây cách nhau từng quãng bốn, từ trầm lên là Mi, La, Rê, Son. Nhiều người coi đặc điểm này là dấu vết của họ đàn viol cổ hơn, nên contrabass hơi giống người họ hàng xa trong gia đình.
Violin và viola: cặp đôi hay bị nhầm
Nhìn từ hàng ghế khán giả, violin và viola gần như giống hệt nhau, cùng kẹp dưới cằm. Viola chỉ to hơn vài phân, đủ để người chơi lâu năm nhận ra nhưng người mới thì chịu.
Cách dễ nhất là nghe. Violin hát những giai điệu cao, sáng, thường là giọng chính của bản nhạc. Viola trầm hơn, tiếng hơi khàn và ấm, như giọng nữ trầm hoặc giọng nam cao, thường lấp vào phần giữa của hoà âm.
Ở Việt Nam, viola hay được gọi là đàn alto. Bản nhạc viola dùng một loại khoá riêng là khoá Đô, đặt nốt Đô ở dòng giữa khuông, điều làm nhiều người học violin chuyển sang viola phải tập đọc lại.
Trong dàn nhạc, violin chia làm hai nhóm là violin một và violin hai, ngồi bên trái nhạc trưởng. Viola thường ngồi gần giữa hoặc bên phải, tuỳ cách sắp xếp của từng dàn nhạc.
Cello: giọng nói gần với người nhất
Cello đặt thẳng đứng, chống xuống sàn bằng một cây chân kim loại, người chơi ngồi kẹp đàn giữa hai đầu gối. Tư thế này cho phép cánh tay kéo vĩ dài và mạnh.
Nhiều người nói tiếng cello giống giọng người nhất, vì tầm âm của nó trải đúng vùng giọng nói của đàn ông và phụ nữ. Một câu nhạc chậm trên cello có thể khiến cả khán phòng lặng đi.
Cello vừa đóng vai nền trầm cho dàn nhạc, vừa đảm nhận những giai điệu độc tấu rất đẹp. Những tổ khúc dành cho cello độc tấu của Johann Sebastian Bach là những tác phẩm mà gần như người học cello nào cũng tìm đến.
Với trẻ em, cello cũng có cỡ nhỏ. Vì ngồi chơi, nhiều bé thấy cello đỡ mỏi vai cổ hơn violin, dù đàn cồng kềnh hơn khi mang đi học.
Contrabass: cái nền ít ai để ý
Contrabass là cây đàn trầm nhất trong họ. Người chơi đứng hoặc ngồi ghế cao, ôm cây đàn cao hơn mình. Trong dàn nhạc giao hưởng, nhóm contrabass thường đứng hàng cuối bên phải.
Tiếng contrabass đứng một mình nghe như tiếng ù trầm. Nhưng hãy tưởng tượng một bản giao hưởng thiếu nó, cả dàn nhạc như mất chân, nghe bồng bềnh. Nó là móng nhà.
Contrabass còn là ngôi sao trong nhạc jazz. Ở đó người chơi thường gảy dây bằng ngón tay thay vì kéo vĩ, tạo ra tiếng bùm bùm nảy tưng là xương sống nhịp của cả nhóm.
Kỹ thuật gảy dây bằng ngón tay này có tên gọi trong nhạc cổ điển là pizzicato, và cả bốn cây đàn đều dùng được. Khi nghe dàn dây chuyển từ tiếng kéo mượt sang tiếng tưng tưng lách tách, đó là lúc họ chuyển sang gảy.
Ngồi xem tứ tấu đàn dây, nghe gì?
Tứ tấu đàn dây gồm hai violin, một viola và một cello. Đây là đội hình nhỏ mà nhiều nhà soạn nhạc lớn đã viết rất nhiều tác phẩm hay nhất của họ, vì bốn giọng đủ để nói mọi điều mà vẫn nghe rõ từng người.
Khi xem tứ tấu, thử theo dõi cách bốn người truyền giai điệu cho nhau. Violin một vừa hát xong một câu, cello lặp lại ở tầng trầm, viola chen vào một câu đối đáp. Như bốn người đang nói chuyện.
Để ý cả những cái gật đầu, cái hít hơi chung trước khi vào nhạc. Không có nhạc trưởng, bốn người phải tự nhìn nhau mà vào cùng lúc.
Tập sau mình chuyển sang nhạc cụ hơi: kèn phát ra tiếng bằng cách nào, và vì sao kèn saxophone bằng kim loại lại xếp vào bộ gỗ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi có thể học violin?
Violin có nhiều cỡ nhỏ nên trẻ có thể bắt đầu khá sớm nếu đã ngồi tập trung được và có người kèm. Quan trọng là chọn đúng cỡ đàn theo chiều dài tay của con, do thầy dạy đo giúp.
Lông vĩ đàn làm bằng gì, vì sao phải xoa nhựa thông?
Lông vĩ truyền thống làm từ lông đuôi ngựa. Nhựa thông xoa lên lông tạo độ ma sát để lông bám vào dây và kéo dây rung. Không có nhựa thông, vĩ trượt trên dây mà gần như không ra tiếng.
Violin không có phím, làm sao biết bấm đúng chỗ?
Người chơi dựa vào tai và trí nhớ cơ thể sau nhiều năm luyện tập. Người mới học đôi khi được dán băng dính nhỏ lên cần đàn làm mốc, khi tay đã quen thì bóc ra.
Đàn dây điện có giống đàn gỗ không?
Đàn dây điện có cùng cách lên dây và kỹ thuật chơi, nhưng thân thường đặc hoặc rút gọn và cần bộ khuếch đại. Tiếng nghe khác đàn gỗ, hay dùng trong nhạc pop, nhạc điện tử và để tập không làm phiền người xung quanh.
Vì sao dàn nhạc giao hưởng có nhiều violin đến vậy?
Vì mỗi cây violin tương đối nhỏ tiếng so với kèn đồng và bộ gõ. Nhiều người chơi cùng một bè giúp giai điệu đủ dày và đủ sức đứng trên cả dàn nhạc.
