Phần lớn trống không cho ra một nốt nhạc rõ ràng, vì mặt trống rung theo nhiều kiểu cùng lúc mà các kiểu đó không khớp với nhau theo tỉ lệ đơn giản như dây đàn. Tai chỉ cảm được trống trầm hay bổng. Nhưng trống định âm và một số loại trống khác được thiết kế để những kiểu rung ấy khớp lại, nên chúng chơi được nốt, thậm chí chơi được giai điệu.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Hầu như ai cũng nghĩ trống chỉ để giữ nhịp. Tập này mình kể về những cái trống biết hát, và cả cái trống của người Việt phải dán cơm lên mặt mới chịu lên đúng tiếng.
Vì sao dây đàn cho nốt rõ mà trống thì không?
Ở tập về âm sắc, mình đã nói một sợi dây rung đồng thời cả chiều dài, từng nửa, từng phần ba. Những âm phụ đó cao gấp hai, gấp ba, gấp bốn âm chính, xếp hàng rất ngay ngắn. Tai gom chúng lại và nghe ra một nốt.
Mặt trống là một tấm màng tròn. Nó cũng rung theo nhiều kiểu, nhưng những kiểu rung đó cao gấp những con số lẻ, không tròn như dây đàn. Các âm phụ chen nhau lộn xộn, tai không tìm được một nốt chung.
Kết quả là ta nghe trống như một khối âm có vùng trầm hoặc vùng cao, chứ không ra Đô hay Rê. Tuy vậy, bạn vẫn nhận ra trống to trầm hơn trống nhỏ, mặt căng cao hơn mặt chùng. Đó là cao độ mờ, không phải không có gì.
Người chơi trống jazz hay rock vẫn lên dây trống, chỉnh độ căng mặt trống cho từng cái trống tom có một vùng tiếng đẹp và cách nhau dễ nghe. Nhưng họ không nhắm tới một nốt chính xác.
Trống định âm: cái trống biết hát
Trong dàn nhạc giao hưởng, phía sau cùng thường có những chiếc trống lớn hình nồi đồng, gọi là trống định âm. Mỗi chiếc được lên dây đúng một nốt và người chơi gõ ra những nốt đó như một nhạc cụ có giai điệu.
Bí quyết nằm ở cái nồi bên dưới và khối không khí bị nhốt trong đó. Khối khí đè lên mặt trống, kéo các kiểu rung lệch về gần những tỉ lệ ngay ngắn, đủ để tai nghe ra nốt. Người chơi còn gõ ở một điểm gần mép chứ không gõ giữa, để những kiểu rung lộn xộn ít bị kích ra.
Trống định âm hiện đại có bàn đạp chân. Đạp xuống thì mặt trống căng hơn, nốt cao lên. Người chơi có thể đổi nốt ngay giữa bản nhạc, thậm chí trượt nốt lên xuống để tạo hiệu ứng rền rĩ.
Lúc chờ tới lượt mình, người chơi trống định âm thường cúi sát mặt trống, gõ thật khẽ để kiểm tra nốt trong khi cả dàn nhạc vẫn đang chơi. Đó là một trong những kỹ năng nghe khó nhất trong dàn nhạc.
Trống cơm: dán cơm để lên tiếng
Việt Nam có một cái trống rất đặc biệt là trống cơm, thân dài, hai mặt da, đeo ngang người và vỗ bằng tay. Tên gọi xuất phát từ việc người chơi dán một lớp cơm nghiền lên giữa mặt trống.
Lớp cơm làm mặt trống nặng thêm ở giữa, đổi cách mặt trống rung để tiếng trống có cao độ rõ và êm hơn. Người chơi thêm bớt cơm để chỉnh tiếng hai mặt trống cho hợp với dàn nhạc.
Nguyên lý này không chỉ có ở Việt Nam. Trống tabla của Ấn Độ cũng có một mảng đen dày ở giữa mặt trống làm cùng một nhiệm vụ, nhờ vậy tabla cho những tiếng có cao độ rất rõ và được lên dây đúng nốt.
Trống cơm thường xuất hiện trong dàn nhạc chèo, nhạc lễ và nhiều làn điệu dân gian. Lần tới xem biểu diễn, thử để ý xem người chơi có vỗ hai mặt khác nhau để có hai tiếng cao thấp không.
Bộ gõ có giai điệu: mộc cầm, đàn đá
Ngoài trống, bộ gõ còn có những nhạc cụ thanh gõ có cao độ rõ ràng. Mộc cầm gồm những thanh gỗ dài ngắn xếp như phím piano, gõ bằng dùi. Thanh càng dài tiếng càng trầm. Marimba có ống cộng hưởng dưới mỗi thanh nên tiếng ấm và ngân.
Những thanh này được người làm nhạc cụ khoét mỏng ở mặt dưới để chỉnh các kiểu rung cho khớp nhau. Nhờ vậy tai nghe ra nốt rõ chứ không đục như tiếng gõ khúc gỗ thường.
Việt Nam có đàn đá, những thanh đá được ghè đẽo thành từng phiến, gõ vào cho ra những âm cao thấp khác nhau. Các bộ đàn đá được tìm thấy ở nhiều nơi trên Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, là một trong những nhạc cụ cổ của vùng đất này.
Ở chiều ngược lại, những nhạc cụ như chũm choẹ, trống bass hay mõ thì cố ý không có cao độ, để hoà vào mọi giọng mà không chọi với giai điệu.
Nghe bộ gõ trong một bản nhạc
Thử nghe một đoạn hoà tấu dàn nhạc giao hưởng có trống định âm. Chú ý những lúc trống chơi hai nốt luân phiên, thường là nốt chủ và nốt bậc năm của giọng. Nó đang làm phần trầm cho cả dàn nhạc chứ không chỉ gõ nhịp.
Với một bài nhạc trẻ, thử nghe riêng ba tiếng trống tom khi tay trống dồn về cuối câu. Bạn sẽ nghe ra chúng đi từ cao xuống thấp như ba bậc thang.
Nếu ở nhà có mấy cái nồi, cái bát, bạn có thể làm thí nghiệm nhỏ cùng trẻ con: gõ từng cái và xếp chúng từ trầm tới bổng. Đổ nước vào bát rồi gõ lại sẽ thấy tiếng đổi. Nhớ dùng dùi mềm như đũa bọc vải để không làm mẻ bát.
Chuyên mục sau mình về với nhạc cụ dân tộc, bắt đầu từ cây đàn bầu chỉ có một dây.
Câu hỏi thường gặp
Bộ trống jazz gồm những gì?
Một bộ trống phổ thông thường gồm trống bass đạp bằng chân, trống con có dây lò xo bên dưới, vài trống tom, cặp chũm choẹ đạp chân và một hai chiếc chũm choẹ lớn. Người chơi điều khiển tất cả bằng hai tay hai chân.
Lên dây trống có cần máy không?
Không bắt buộc. Người chơi thường vặn đều các ốc quanh mặt trống và gõ nhẹ gần từng ốc để nghe tiếng đều. Có dụng cụ đo độ căng hỗ trợ, nhưng tai vẫn là thước đo chính.
Vì sao trống con có tiếng xè xè?
Vì bên dưới mặt trống có một dải dây lò xo áp sát mặt da dưới. Khi đánh, dây lò xo rung lạch xạch tạo tiếng xè giòn đặc trưng. Gạt cần là có thể nhấc dây lò xo ra để trống nghe như trống tom.
Gõ trống nhiều có hại tai không?
Có thể, vì trống và chũm choẹ rất to khi ở gần. Người tập trống thường xuyên nên đeo nút tai chống ồn dành cho nhạc công. Nếu thấy ù tai kéo dài hay nghe kém, hãy đi khám bác sĩ tai mũi họng.
Cồng chiêng có phải là bộ gõ có cao độ không?
Có. Mỗi chiếc cồng, chiêng trong một bộ được chỉnh để có cao độ riêng và người chơi phối hợp để tạo thành giai điệu. Chuyện này mình sẽ kể kỹ trong tập về cồng chiêng Tây Nguyên.
