Nhạc phim khiến bạn sợ trước khi thấy con quái vật vì nó báo cho não biết điều sắp tới. Những nốt trầm lặp đi lặp lại, những hợp âm chói tai không chịu về nghỉ, nhịp dồn dần và cả một khoảng im lặng bất thường đều làm cơ thể chuyển sang trạng thái cảnh giác, nên khi hình ảnh xuất hiện thì bạn đã sẵn sàng giật mình.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Thử xem một cảnh phim kinh dị mà tắt tiếng, bạn sẽ thấy nó bớt đáng sợ hẳn. Tập này mình bàn về thứ âm nhạc mà khán giả ít khi để ý nhưng lại dắt mũi cảm xúc của họ suốt bộ phim.
Từ cây đàn piano trong rạp phim câm
Phim câm không hề im lặng. Từ những năm đầu của điện ảnh, các rạp thường có người chơi piano hoặc organ, rạp lớn có cả dàn nhạc nhỏ, chơi nhạc theo diễn biến trên màn ảnh.
Một lý do thực dụng là che tiếng ồn của máy chiếu và của khán giả. Nhưng lý do quan trọng hơn là âm nhạc giúp người xem hiểu và cảm cảnh phim: nhạc rượt đuổi cho cảnh rượt đuổi, nhạc buồn cho cảnh chia tay.
Khi phim có tiếng xuất hiện, nhạc phim trở thành một phần được sáng tác và thu sẵn. Nhiều nhà soạn nhạc phim đầu tiên mang theo kinh nghiệm của nhạc kịch và opera châu Âu, nơi âm nhạc đã kể chuyện cùng sân khấu suốt nhiều thế kỷ.
Từ đó nhạc phim phát triển thành một nghề riêng với kỹ thuật riêng, nhưng mục đích vẫn thế: làm khán giả cảm thấy điều bộ phim muốn họ cảm thấy.
Chủ đề gắn với nhân vật
Một kỹ thuật quan trọng của nhạc phim là gắn một đoạn nhạc ngắn với một nhân vật, một nơi chốn hay một ý tưởng. Mỗi khi nhân vật xuất hiện, hoặc chỉ được nhắc tới, đoạn nhạc ấy vang lên.
Kỹ thuật này có tên tiếng Đức là leitmotif, gắn nhiều nhất với nhà soạn nhạc Richard Wagner và những vở opera đồ sộ của ông ở thế kỷ mười chín. Nhạc phim thừa hưởng nó trọn vẹn.
Cái hay là chủ đề có thể biến đổi theo câu chuyện. Chủ đề của người anh hùng lúc đầu vang dội với kèn đồng, khi anh ta thất bại thì được chơi chậm, nhỏ, bằng một cây đàn đơn độc. Khán giả không cần ai giải thích vẫn cảm được.
Lần sau xem phim, hãy để ý xem có giai điệu nào quay lại nhiều lần. Bạn sẽ ngạc nhiên vì nhạc sĩ đã cài sẵn câu chuyện vào âm nhạc.
Hai nốt trầm và cách nhạc báo nguy hiểm
Trong bộ phim về con cá mập ăn thịt người nổi tiếng giữa những năm bảy mươi, nỗi sợ được dựng chủ yếu bằng hai nốt trầm cách nhau rất gần, lặp đi lặp lại ngày càng nhanh. Phần lớn thời gian khán giả không thấy con cá, họ chỉ nghe hai nốt ấy.
Vì sao nó hiệu quả? Âm trầm thường gắn với những thứ to lớn, nặng nề. Hai nốt sát nhau nghe bứt rứt, không yên. Tốc độ tăng dần giống nhịp tim tăng, giống bước chân đến gần.
Nhạc phim còn dùng những hợp âm nghịch tai không bao giờ về nghỉ, tiếng đàn dây kéo cao the thé, những tiếng động kim loại cào. Chúng gần với những âm thanh trong tự nhiên mà con người vốn cảnh giác: tiếng kêu thất thanh, tiếng gầm.
Có nghiên cứu còn cho thấy cùng một cảnh phim, đổi nhạc nền là khán giả hiểu ý định nhân vật khác đi. Âm nhạc không chỉ tô màu mà còn diễn giải hình ảnh.
Khoảng lặng: vũ khí mạnh nhất
Một trong những kỹ thuật đáng sợ nhất lại là im lặng. Nhạc dâng lên, dâng lên, rồi đột ngột tắt hẳn. Khán giả nín thở chờ. Vài giây sau, một tiếng động lớn đột ngột vang lên cùng hình ảnh hù doạ.
Khoảng lặng hiệu quả vì não đang dự đoán. Khi âm nhạc dừng giữa chừng, dự đoán bị treo lơ lửng và cơ thể căng lên tột độ. Cú hù rơi vào đúng lúc phòng thủ đang mở.
Ngược lại, các bộ phim cũng dùng nhạc để đánh lừa. Âm nhạc tạo căng thẳng mà không có gì xảy ra, để lần sau khán giả lơi lỏng thì cú hù mới tới.
Không chỉ phim kinh dị, phim hài cũng chơi với thời điểm và khoảng lặng, chỉ là mục đích là tiếng cười.
Nhạc trong cảnh và nhạc nền
Người làm phim phân biệt hai loại nhạc. Nhạc trong cảnh là nhạc mà nhân vật cũng nghe thấy: cái radio trong xe, ban nhạc trong đám cưới, ai đó hát dưới mưa. Nhạc nền là nhạc chỉ khán giả nghe, nhân vật không biết.
Các đạo diễn hay chơi với ranh giới này. Một bài hát phát từ radio trong cảnh, rồi máy quay rời khỏi xe, bài hát vẫn tiếp tục nhưng giờ lớn hơn, rõ hơn, trở thành nhạc nền. Khán giả bị kéo vào thế giới cảm xúc của nhân vật.
Đôi khi nhạc nền đi ngược hình ảnh, như một bài hát vui tươi trên cảnh bạo lực. Sự lệch nhau đó tạo ra cảm giác rợn người hoặc mỉa mai, khó quên hơn cả nhạc khớp với cảnh.
Lần tới xem phim, thử hỏi: nhân vật có nghe thấy bản nhạc này không. Câu trả lời sẽ mở cho bạn cả một lớp nghĩa mới. Chuyên mục sau mình quay ngược thời gian, về với dây đàn của Pythagoras.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc phim có được viết trước khi quay không?
Phần lớn nhạc nền được viết sau khi phim đã dựng gần xong, để khớp từng giây với hình ảnh. Nhưng nhạc trong cảnh như bài hát nhân vật hát thường phải có trước khi quay.
Vì sao nhạc phim hay dùng dàn nhạc giao hưởng?
Vì dàn nhạc có dải âm sắc và độ lớn rất rộng, từ một cây đàn đơn độc tới cả khối âm thanh bùng nổ, rất hợp để đi theo cảm xúc của câu chuyện. Ngày nay nhạc phim cũng dùng nhiều âm thanh điện tử.
Nhạc phim có phải là nhạc cổ điển không?
Nhạc phim là một thể loại riêng, nhưng nhiều bản nhạc phim dùng ngôn ngữ và dàn nhạc của nhạc cổ điển. Một số được trình diễn trong hoà nhạc như những tác phẩm độc lập.
Vì sao trailer phim hay có tiếng bùm trầm rất to?
Tiếng bùm trầm đột ngột tạo cảm giác hoành tráng và đánh dấu những khoảnh khắc chuyển cảnh quan trọng. Trailer chỉ có vài phút nên dùng những tín hiệu mạnh để giữ chú ý.
Có nên xem phim kinh dị mà tắt tiếng để bớt sợ không?
Nếu bạn dễ hoảng thì hạ âm lượng hoặc tắt tiếng là cách hiệu quả để bớt căng, vì phần lớn nỗi sợ được dựng bằng âm thanh. Bạn cũng sẽ nhận ra bộ phim dựa vào âm nhạc nhiều tới mức nào.
