Nhạc điện tử được làm bằng những nhạc cụ tạo âm thanh từ mạch điện hoặc từ phần mềm, như máy tổng hợp âm thanh, máy phát mẫu âm và máy đánh trống, rồi được xếp thành nhiều lớp trên máy tính. Máy không tự làm ra bài, người làm nhạc vẫn chọn từng âm sắc, đặt từng nhịp và quyết định lúc nào cả bài dâng lên hay lắng xuống.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Nhiều người nghĩ nhạc điện tử là bấm nút cho máy chạy. Tập này mình mở cửa phòng làm nhạc ra xem, để thấy rằng đằng sau những tiếng bùm bùm ở lễ hội âm nhạc là cả một nghề nghe và chỉnh rất tỉ mỉ.
Âm thanh sinh ra từ mạch điện
Nhạc cụ điện tử đầu tiên được nhiều người biết tới là theremin, ra đời ở Nga vào những năm hai mươi của thế kỷ trước. Người chơi không chạm vào đàn, chỉ đưa tay trong không khí gần hai cái ăng ten để đổi cao độ và âm lượng. Tiếng của nó như giọng hát ma quái, rất hay xuất hiện trong phim khoa học viễn tưởng cũ.
Từ giữa thế kỷ hai mươi, người ta làm ra các máy tổng hợp âm thanh, dùng mạch điện để tạo dao động. Khác với dây đàn hay cột khí, dao động điện có thể được uốn thành mọi hình dạng.
Dao động dạng sóng tròn trịa cho âm trơn như tiếng huýt sáo. Dạng sóng vuông cho âm rỗng như tiếng trò chơi điện tử đời đầu. Dạng sóng răng cưa cho âm sáng và gắt, giàu bồi âm như tiếng kèn đồng.
Ngày nay hầu hết những âm thanh đó được tạo ra bằng phần mềm trên máy tính, nhưng người làm nhạc vẫn dùng chung bộ từ vựng của những chiếc máy cũ.
Bộ lọc và đường bao: điêu khắc âm thanh
Từ một sóng âm thô, người làm nhạc gọt dũa nó bằng bộ lọc. Bộ lọc cắt bớt bồi âm cao, làm âm tối và tròn lại. Vặn núm bộ lọc từ từ mở ra, âm thanh như từ dưới nước trồi lên, đó là hiệu ứng rất quen trong nhạc nhảy.
Tiếp theo là đường bao, quyết định âm bật ra nhanh hay chậm, ngân bao lâu, tắt thế nào. Đây chính là thứ mình nói ở tập về âm sắc: khoảnh khắc đầu và cách nốt tắt đi quyết định rất nhiều.
Chỉnh đường bao bật nhanh tắt nhanh, bạn có tiếng gảy như đàn. Chỉnh bật chậm ngân dài, bạn có tiếng nền mênh mông như sương. Cùng một sóng âm, đổi đường bao là đổi nhạc cụ.
Người làm nhạc điện tử giỏi giống người đầu bếp hiểu từng gia vị. Họ có thể nghe một âm thanh trong một bài rồi tự dựng lại từ con số không.
Mẫu âm và máy đánh trống
Mẫu âm là những đoạn âm thanh thu sẵn: một tiếng trống thật, một tiếng hát, tiếng mưa rơi, tiếng xe máy, rồi được cắt ra, kéo dài, đổi cao độ và chơi lại như nốt nhạc.
Máy đánh trống là thiết bị lập trình được những khuôn nhịp trống. Một số máy đánh trống đời đầu có tiếng trống không giống trống thật chút nào, nhưng chính cái tiếng lạ đó lại trở thành chất liệu của cả những dòng nhạc mới.
Nhạc house hình thành ở Chicago và nhạc techno ở Detroit của nước Mỹ vào những năm tám mươi, đều xây trên tiếng trống bass nện đều mỗi phách và những âm thanh tổng hợp lặp lại.
Dùng mẫu âm của người khác cần cẩn trọng về bản quyền. Người làm nhạc chuyên nghiệp hoặc dùng thư viện mẫu âm được cấp phép, hoặc xin phép chủ sở hữu.
Xếp lớp, dồn và thả
Trên phần mềm làm nhạc, một bài nhạc điện tử hiện ra như nhiều dòng song song: dòng trống, dòng bass, dòng hợp âm, dòng giai điệu, dòng hiệu ứng. Người làm nhạc thêm bớt các lớp theo thời gian.
Nhạc nhảy điện tử thường có cấu trúc dồn và thả. Phần dồn rút bớt trống bass, cho âm thanh dâng lên, nhịp gõ dày dần, bộ lọc mở dần, khiến người nghe căng chờ. Rồi tất cả bùng ra cùng tiếng trống bass trở lại, đó là cú thả.
Bạn sẽ thấy đây là phiên bản cực đại của chuyện căng và nghỉ mình nói ở tập về hợp âm. Thay vì một hợp âm, cả một bức tường âm thanh được dùng để tạo căng.
Tốc độ nhạc nhảy thường quanh một trăm hai mươi tới một trăm ba mươi phách mỗi phút, gần nhịp bước nhanh, đủ để nhún cả đêm mà không đuối.
Nghe nhạc điện tử và giữ đôi tai
Khi nghe nhạc điện tử ở nhà, thử dùng tai nghe tốt và chú ý từng lớp: lớp nào xuất hiện ở đâu, lớp nào biến mất trước cú thả. Bạn sẽ thấy bài nhạc tưởng lặp lại đơn điệu thật ra thay đổi liên tục.
Ở lễ hội âm nhạc và vũ trường, âm lượng thường rất lớn và kéo dài nhiều giờ. Đây là môi trường dễ gây hại thính lực lâu dài. Nên mang nút tai chống ồn dành cho nhạc, loại giảm âm lượng mà vẫn giữ được độ rõ của nhạc.
Đừng đứng sát loa, nghỉ ra chỗ yên tĩnh mỗi giờ một lúc. Nếu sau buổi diễn bạn bị ù tai, nghe tiếng rít trong tai kéo dài hơn một hai ngày, hãy đi khám bác sĩ tai mũi họng.
Tập sau mình đi vào rạp chiếu phim, với câu hỏi: vì sao nhạc phim làm bạn sợ trước cả khi con quái vật xuất hiện.
Câu hỏi thường gặp
Làm nhạc điện tử có cần biết chơi nhạc cụ không?
Không bắt buộc, nhiều người bắt đầu thẳng từ phần mềm. Nhưng hiểu về nhịp, hợp âm và biết chơi một chút đàn phím giúp làm nhạc nhanh hơn và có ý đồ hơn nhiều.
Người chơi nhạc điện tử trên sân khấu thật sự làm gì?
Tuỳ người. Có người phối liền các bài, chỉnh bộ lọc, âm lượng, hiệu ứng theo không khí khán giả. Có người chơi trực tiếp nhạc cụ điện tử. Phần lớn đều phải nghe và phản ứng liên tục.
Nhạc điện tử có phải toàn là nhạc nhảy không?
Không. Nhạc điện tử còn có những dòng nhạc nền tĩnh lặng, nhạc thử nghiệm, nhạc phim, và rất nhiều bài pop dùng âm thanh điện tử làm nền.
Máy tổng hợp âm thanh khác đàn organ điện tử thế nào?
Đàn organ điện tử phổ thông chủ yếu phát lại những âm thanh có sẵn. Máy tổng hợp âm thanh cho phép người dùng tự tạo và chỉnh âm thanh từ gốc bằng sóng âm, bộ lọc, đường bao.
Vì sao tiếng trống bass ở vũ trường làm rung cả ngực?
Vì tần số rất thấp ở âm lượng lớn tạo ra rung động mạnh, cơ thể cảm nhận được qua ngực và sàn nhà chứ không chỉ qua tai. Đây cũng là lý do nên giữ khoảng cách với loa.
