Nghe cồng chiêng cho đúng là nghe cả dàn như một nhạc cụ duy nhất. Mỗi người chỉ giữ một chiếc với một cao độ, tiếng của từng chiếc đan cài vào khoảng trống của chiếc khác, và chỉ khi gộp lại mới thành giai điệu, thành nhiều lớp âm thanh. Cũng phải nghe nó trong không gian của cộng đồng, vì với người Tây Nguyên, cồng chiêng gắn với lễ nghi và đời sống, không chỉ là tiết mục biểu diễn.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Nhưng nhiều người nghe một lần thấy ồn ào, khó nắm bắt. Tập này mình chỉ cho bạn những thứ nên lắng nghe để hiểu vì sao âm nhạc này quý tới vậy.
Cồng và chiêng khác nhau ở đâu?
Cả hai đều là những chiếc đĩa đồng lớn, treo bằng dây và đánh bằng dùi hoặc bằng tay. Trong cách gọi phổ biến ở Việt Nam, cồng là loại có núm nhô lên ở giữa mặt, còn chiêng là loại mặt bằng, không có núm.
Tiếng cồng có núm thường tròn, ấm, ngân và cho cao độ khá rõ. Tiếng chiêng mặt bằng thường sáng hơn, xèo xèo hơn. Một dàn có thể gồm cả hai loại, nhiều kích cỡ, từ chiếc to như cái nong tới chiếc nhỏ ôm vừa tay.
Mỗi dân tộc ở Tây Nguyên như Ê Đê, Ba Na, Gia Rai, Mnông, Xơ Đăng và nhiều cộng đồng khác có những bộ cồng chiêng, cách đánh và những bài riêng. Không có một kiểu cồng chiêng chung cho cả vùng.
Với nhiều cộng đồng, những bộ chiêng quý là tài sản lớn của gia đình, được giữ gìn qua nhiều đời, và theo quan niệm của họ, chiêng có hồn. Hiểu điều này giúp mình nhìn cồng chiêng không chỉ như nhạc cụ.
Mỗi người một tiếng: âm nhạc của sự đan cài
Ở dàn nhạc phương Tây, mỗi nhạc công chơi cả một giai điệu. Ở dàn cồng chiêng, mỗi người thường chỉ có một chiếc, tức chỉ có một hoặc vài tiếng. Giai điệu chỉ hiện ra khi các tiếng được đánh nối nhau đúng lúc.
Cách làm này buộc mọi người phải nghe nhau rất kỹ. Một người đánh sớm hay muộn một chút là giai điệu gãy. Người ta không học bằng bản nhạc, mà học bằng việc đứng trong dàn từ nhỏ, nghe đi nghe lại cho tới khi thuộc chỗ của mình trong tổng thể.
Các chiếc chiêng lớn, trầm thường giữ nhịp nền, lặp đi lặp lại như nhịp tim. Các chiếc nhỏ, cao hơn đan giai điệu ở trên. Kết quả là nhiều lớp âm thanh chồng lên nhau, mỗi lớp một nhịp riêng mà vẫn khớp.
Khi nghe, thử nhắm mắt và chọn một lớp để theo: lớp trầm nhất trước, rồi lớp cao nhất. Bạn sẽ thấy cái tưởng là hỗn độn hoá ra có trật tự rất chặt.
Nghệ nhân chỉnh chiêng: tai và chiếc búa
Một bộ chiêng mua về hay lâu ngày không dùng thường phải chỉnh lại tiếng. Đây là việc của những nghệ nhân chỉnh chiêng, người vừa có đôi tai rất tinh vừa có kỹ thuật gõ búa lên mặt đồng.
Họ gõ từng nhát nhỏ, có tính toán, vào những vùng khác nhau của mặt chiêng để đổi độ căng của kim loại, làm tiếng cao lên hay trầm xuống, cho tới khi chiếc chiêng khớp với cả bộ theo cảm nhận của cộng đồng.
Không có máy đo nào thay được việc này, vì chuẩn đúng ở đây là chuẩn của từng cộng đồng, của từng bộ chiêng. Một bộ chiêng lên đúng theo chuẩn phương Tây có khi lại sai với tai người địa phương.
Số nghệ nhân chỉnh chiêng giỏi không nhiều và đây là một trong những mối lo khi nói tới việc giữ gìn di sản. Mất nghệ nhân chỉnh chiêng là các bộ chiêng dần lạc tiếng.
Cồng chiêng trong đời sống, không chỉ trên sân khấu
Theo truyền thống, cồng chiêng vang lên trong những dịp quan trọng của cộng đồng: lễ mừng lúa mới, lễ cầu mưa, lễ mừng nhà rông mới, lễ bỏ mả và nhiều nghi lễ khác theo vòng đời con người và mùa vụ. Mỗi dịp có những bài riêng.
Vì vậy khi được đưa lên sân khấu biểu diễn cho du khách, cồng chiêng ít nhiều bị tách khỏi bối cảnh gốc. Điều đó không sai, nó giúp nhiều người biết tới di sản, nhưng nên hiểu rằng mình đang nghe một phần của bức tranh.
Nếu có dịp đến Tây Nguyên vào mùa lễ hội và được cộng đồng mời tham dự, hãy hỏi ý người địa phương trước khi chụp ảnh, quay phim hay chạm vào chiêng. Có những lúc, có những bộ chiêng không phải để người ngoài đụng tới.
Nhiều nơi lo ngại cồng chiêng cổ bị bán đi hoặc thất lạc, và lớp trẻ ít người học đánh. Ủng hộ những lớp truyền dạy của chính cộng đồng là cách góp phần giữ di sản.
Nghe cồng chiêng ở nhà như thế nào?
Khi nghe bản ghi âm, hãy dùng loa hoặc tai nghe tốt, vì tiếng chiêng trầm có nhiều phần rất thấp mà loa điện thoại bỏ mất. Âm lượng vừa phải, vì tiếng chiêng ngân dài và dày, mở to dễ mệt tai.
Đừng nghe vài giây rồi chuyển bài. Âm nhạc cồng chiêng lặp lại có chủ ý và biến đổi rất chậm. Nghe vài phút, bạn sẽ bắt đầu cảm thấy cái nhịp dẫn người ta đi theo vòng tròn.
Thử so sánh bản ghi của hai dân tộc khác nhau. Bạn có thể nhận ra khác biệt về số chiêng, tốc độ và cách các lớp đan vào nhau.
Tập sau mình kết chuyên mục nhạc cụ dân tộc bằng hai cây ống tre quen thuộc nhất: sáo trúc và tiêu.
Câu hỏi thường gặp
Cồng chiêng làm bằng chất liệu gì?
Cồng chiêng thường làm bằng đồng hoặc hợp kim đồng. Chất liệu và cách đúc ảnh hưởng nhiều tới tiếng, nên những bộ chiêng tốt rất được quý.
Phụ nữ có đánh cồng chiêng không?
Tuỳ từng dân tộc và từng nghi lễ. Ở nhiều nơi, đánh chiêng chủ yếu là việc của nam giới, nhưng cũng có những cộng đồng và những loại chiêng do phụ nữ đánh. Không nên khái quát cho cả vùng.
Vì sao đội cồng chiêng thường đi theo vòng tròn?
Trong nhiều lễ hội, đội chiêng di chuyển vòng quanh một trung tâm như cây nêu hay đống lửa, người dân múa theo. Vòng tròn gắn với tính cộng đồng và nghi lễ của buổi hội.
Trẻ em Tây Nguyên học đánh chiêng thế nào?
Theo truyền thống, trẻ học bằng cách nghe và đứng cạnh người lớn trong các dịp lễ, từ từ được giao một chiếc chiêng nhỏ. Ngày nay nhiều nơi có thêm các lớp truyền dạy do nghệ nhân đứng lớp.
Có thể mua cồng chiêng làm đồ trang trí không?
Có những bộ chiêng mới đúc làm đồ lưu niệm. Nhưng nên tránh mua chiêng cổ không rõ nguồn gốc, vì việc buôn bán chiêng cổ góp phần làm cộng đồng mất di sản của chính họ.
