Đờn ca tài tử là lối chơi nhạc thính phòng của người Nam Bộ, hình thành vào khoảng cuối thế kỷ mười chín, khi những người chơi không chuyên tụ họp nhau lại đờn và ca sau giờ làm việc. Bài vọng cổ, bắt nguồn từ bài Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu ở Bạc Liêu, dần lớn lên thành trụ cột của nhạc tài tử và của cả sân khấu cải lương.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Ở miền Tây, chữ tài tử không có nghĩa là diễn viên điện ảnh mà là người chơi nhạc vì yêu, không vì nghề. Tập này mình ngồi xuống chiếu tài tử dưới giàn bông giấy, nghe chuyện một câu hát nhớ chồng đã thành bài ca của cả một vùng đất.
Tài tử nghĩa là chơi vì yêu
Chữ tài tử ở đây chỉ những người chơi nhạc tài hoa nhưng không lấy âm nhạc làm nghề kiếm sống. Ban ngày họ làm ruộng, làm thợ, buôn bán, tối hay ngày nghỉ thì tụ họp đờn ca cho nhau nghe.
Đờn ca tài tử hình thành từ nhiều dòng chảy: nhạc lễ Nam Bộ, âm nhạc cung đình Huế theo chân những người vào Nam, cùng với dân ca, hò, lý của vùng đất mới. Những nhạc sĩ đi trước đã chắt lọc thành một hệ thống bài bản riêng.
Không gian của nó là sân nhà, mái hiên, chiếc ghe, buổi đám giỗ. Người nghe ngồi gần, có thể góp tiếng, có thể thay nhau đờn, ca. Không có ranh giới cứng giữa người diễn và người nghe.
Năm hai nghìn không trăm mười ba, nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Hai mươi bài tổ và các hơi
Nhạc tài tử có một kho bài bản lớn, trong đó những bài quan trọng nhất thường được gọi là hai mươi bài tổ, chia theo các hơi mà mình đã nhắc ở tập về ngũ cung: nhóm hơi Bắc vui tươi, nhóm hơi Hạ trang trọng, nhóm hơi Nam nhẹ nhàng, nhóm hơi Oán buồn thương.
Học nhạc tài tử truyền thống là học các bài tổ này, thuộc lòng từng câu, từng nhịp, rồi mới tới lúc biết đờn bay bướm, thêm thắt theo cách của mình.
Mỗi bài có một bộ khung giai điệu, nhưng mỗi người đờn lại tô điểm khác nhau trong mỗi lần chơi. Như nhã nhạc, các nhạc cụ cùng đi một đường mà mỗi cây một nét. Đó là phần ngẫu hứng của tài tử, khá gần tinh thần ứng tác của jazz.
Nghe hai người đờn cùng một bài tổ, bạn sẽ thấy hai phiên bản khác nhau, nhưng người trong nghề vẫn nhận ra ngay đó là cùng một bài.
Nhạc cụ và cây song lang
Một nhóm tài tử thường có đàn kìm, đàn tranh, đàn cò, đàn bầu, sáo hoặc tiêu, và từ đầu thế kỷ hai mươi có thêm guitar phím lõm, cây đàn phương Tây được người Nam Bộ khoét sâu phím để nhấn nhá như đàn kìm. Về sau có cả violin, đàn mandolin được cải biến.
Cái nhỏ nhất mà quan trọng nhất là cây song lang, một khối gỗ tròn nhỏ có thanh gỗ cong gắn bên trên, đặt dưới chân. Người đờn dùng chân gõ song lang để đánh dấu những phách chính, tiếng cốc cốc giòn và rõ.
Song lang không gõ đều mọi phách mà chỉ gõ ở những vị trí quy định của mỗi nhịp, giữ cho người ca và người đờn không lạc nhau trong những câu ca dài và lơi.
Người ta hay nói một người đờn ca giỏi phải vững song lang, tức giữ nhịp chắc, dù câu hát có buông lơi tới đâu.
Dạ cổ hoài lang thành vọng cổ
Cao Văn Lầu, thường gọi là Sáu Lầu, là một nhạc sĩ tài tử ở Bạc Liêu. Vào khoảng cuối thập niên mười của thế kỷ hai mươi, ông sáng tác bài Dạ cổ hoài lang, nghĩa là đêm nghe tiếng trống nhớ chồng. Năm chính xác còn được các tư liệu ghi khác nhau đôi chút.
Bài hát nói về nỗi nhớ của người vợ có chồng đi xa. Giai điệu buồn mà đẹp, nhanh chóng lan ra khắp miền Nam qua những người chơi tài tử.
Điều đặc biệt là bài hát không đứng yên. Các nghệ nhân dần kéo dài mỗi câu ra, từ nhịp hai lên nhịp tư, nhịp tám, rồi nhịp mười sáu, nhịp ba mươi hai, mỗi câu dài thêm để có chỗ cho người ca ngân nga, kể chuyện. Bài hát được gọi là vọng cổ, và dạng phổ biến hiện nay là vọng cổ nhịp ba mươi hai.
Vọng cổ trở thành khung để người ta đặt vào đó vô số lời mới, kể đủ mọi câu chuyện. Từ một bài hát nhớ chồng, nó thành giọng ca của cả một vùng đất.
Từ chiếu tài tử lên sân khấu cải lương
Vào đầu thế kỷ hai mươi, những người chơi tài tử bắt đầu ca có điệu bộ, rồi dựng thành những tích truyện có nhân vật, có cảnh. Từ đó sân khấu cải lương ra đời ở Nam Bộ.
Cải lương mang theo toàn bộ kho bài tài tử, đặc biệt là vọng cổ, và thêm vào những bài mới, những làn điệu vay mượn. Một vở cải lương là chuỗi những bài bản nối nhau, xen với nói lối.
Người nghe cải lương lâu năm chờ đợi những câu vọng cổ của nhân vật chính như chờ đỉnh cảm xúc của vở. Khi người ca xuống câu xề, tức câu kết đầu tiên của bài vọng cổ, khán giả thường vỗ tay.
Muốn nghe tài tử đúng chất, hãy tìm một buổi đờn ca ở miền Tây, ngồi gần, lắng nghe tiếng song lang. Chuyên mục sau mình nói về hát xẩm, tiếng hát của chợ quê và bến tàu.
Câu hỏi thường gặp
Đờn ca tài tử và cải lương khác nhau thế nào?
Đờn ca tài tử là chơi nhạc thính phòng, không có diễn xuất, không có vai diễn. Cải lương là sân khấu kịch hát, có nhân vật, cốt truyện, phục trang, cảnh trí. Cải lương ra đời từ nền tảng của tài tử.
Vọng cổ nhịp ba mươi hai có bao nhiêu câu?
Bài vọng cổ thông dụng hiện nay thường có sáu câu, mỗi câu ba mươi hai nhịp. Người viết lời mới thường viết theo khuôn sáu câu này, xen kẽ với những bài bản khác.
Câu xề là gì?
Xề là tên một chữ nhạc trong hệ hò xự xang xê cống, và câu xề thường chỉ chỗ kết câu đầu tiên của bài vọng cổ, nơi giọng ca xuống thấp và ngân dài. Đây là chỗ người nghe chờ đợi và hay vỗ tay.
Người trẻ học đờn ca tài tử ở đâu?
Nhiều địa phương Nam Bộ có câu lạc bộ đờn ca tài tử, lớp học do nghệ nhân dạy, và các trường văn hoá nghệ thuật. Ngồi nghe ở các buổi sinh hoạt của câu lạc bộ là bước đầu tốt.
Vì sao nhạc tài tử hay dùng guitar phím lõm?
Vì guitar phím lõm cho phép nhấn sâu dây để tạo các nốt già non đặc trưng của nhạc tài tử. Người Nam Bộ đã biến cây đàn phương Tây thành nhạc cụ của mình bằng cách khoét phím.
