Nhã nhạc là âm nhạc nghi lễ của triều đình phong kiến Việt Nam, đạt độ hoàn chỉnh và rực rỡ nhất dưới triều Nguyễn ở kinh đô Huế. Nó vang lên trong các lễ tế trời đất, tế tổ tiên và những buổi chầu, gồm dàn đại nhạc âm thanh hoành tráng và dàn tiểu nhạc nhỏ, tinh tế. Năm hai nghìn không trăm linh ba, nhã nhạc trở thành di sản văn hoá phi vật thể đầu tiên của Việt Nam được UNESCO công nhận.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Mở chuyên mục di sản âm nhạc Việt Nam, mình đi vào Đại Nội Huế. Chữ nhã trong nhã nhạc nghĩa là thanh cao, trang nhã, và tập này mình thử hiểu vì sao một thứ âm nhạc từng chỉ dành cho vua quan nay lại thuộc về cả nhân loại.
Âm nhạc của nghi lễ, không phải để giải trí
Điều đầu tiên cần hiểu là nhã nhạc không phải nhạc biểu diễn để nghe chơi. Trong triều đình, nó là một phần của nghi lễ, giống như trang phục, thứ tự đứng, lời khấn. Mỗi nghi thức có những bài nhạc riêng, vang lên đúng thời điểm.
Nhã nhạc dùng trong các đại lễ như tế Nam Giao tế trời đất, tế ở các miếu thờ tổ tiên nhà vua, lễ lên ngôi, lễ mừng thọ, những buổi thiết triều. Âm nhạc góp phần thể hiện trật tự và sự trang nghiêm của vương triều.
Âm nhạc cung đình đã có từ các triều đại trước, được ghi chép trong sử sách từ thời Lý, Trần, Lê. Đến triều Nguyễn, từ đầu thế kỷ mười chín, nó được tổ chức quy củ thành hệ thống với nhiều loại hình và nhiều dàn nhạc khác nhau.
Chính vì gắn chặt với nghi lễ triều đình, khi chế độ quân chủ chấm dứt năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, nhã nhạc mất đi môi trường sống, nhiều nhạc công phải đi làm nghề khác, và di sản đứng trước nguy cơ thất truyền.
Đại nhạc và tiểu nhạc
Trong nhã nhạc có hai loại dàn quen thuộc. Đại nhạc là dàn lớn, âm thanh mạnh, vang xa, với nhiều trống và kèn. Kèn bầu với tiếng chói sáng đứng ở trung tâm, trống lớn giữ nhịp, phù hợp với những nghi lễ ngoài trời, quy mô lớn.
Tiểu nhạc là dàn nhỏ, âm thanh mềm mại, tinh tế hơn, chủ yếu là nhạc cụ dây và sáo như đàn nhị, đàn nguyệt, đàn tỳ bà, đàn tam, sáo trúc, cùng phách và trống nhỏ. Tiểu nhạc thường dùng trong những nghi thức trong cung, không gian hẹp hơn.
Ngoài ra còn có những bộ nhạc cụ gõ bằng đá và đồng treo trên giá, như biên khánh gồm nhiều phiến đá và biên chung gồm nhiều quả chuông nhỏ, mỗi chiếc một cao độ. Chúng mang ý nghĩa biểu tượng cho sự hài hoà của trời đất.
Khi nghe, bạn có thể dễ dàng phân biệt hai dàn: đại nhạc như một đoàn rước rộn ràng, tiểu nhạc như một cuộc trò chuyện nhỏ nhẹ trong cung cấm.
Nhã nhạc nghe thế nào?
Với người quen nhạc phổ thông, nhã nhạc ban đầu có thể nghe lạ: không có giai điệu hát theo được ngay, nhịp chậm rãi, các nhạc cụ cùng chơi một giai điệu nhưng mỗi cây thêm thắt theo cách riêng.
Lối chơi này, nhiều nhạc cụ cùng đi một giai điệu khung mà mỗi người thêm hoa mỹ khác nhau, rất phổ biến trong âm nhạc cổ truyền phương Đông. Kết quả là một khối âm thanh dày, lung linh, không hẳn hoà âm kiểu phương Tây mà cũng không đơn điệu.
Hãy thử nghe kỹ một nhạc cụ, như đàn nguyệt, rồi chuyển sang nghe sáo, bạn sẽ thấy chúng cùng đi một đường nhưng lúc gặp lúc rẽ, như những người cùng đi trên một con đường mà bước chân khác nhau.
Nhịp và tốc độ thường thay đổi theo nghi thức. Những đoạn trang nghiêm chậm và trải dài, những đoạn rước kiệu nhanh và rộn ràng hơn.
Từ nguy cơ thất truyền tới di sản thế giới
Sau năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, nhã nhạc gần như biến mất khỏi đời sống. Những nghệ nhân cuối cùng của dàn nhạc cung đình già đi, kho bài và kỹ thuật chủ yếu nằm trong trí nhớ của họ.
Từ những thập niên cuối thế kỷ hai mươi, những nỗ lực sưu tầm, ghi âm, phục dựng được đẩy mạnh, mời các nghệ nhân lớn tuổi truyền dạy lại cho thế hệ trẻ. Việc UNESCO công nhận năm hai nghìn không trăm linh ba là một bước ngoặt quan trọng, giúp di sản được quan tâm và đầu tư.
Nhưng công nhận không phải là xong. Giữ một di sản âm nhạc nghĩa là giữ những con người biết chơi nó và những dịp để nó được chơi. Không còn triều đình, nhã nhạc ngày nay sống chủ yếu qua biểu diễn, giảng dạy và những dịp tái hiện nghi lễ.
Điều này đặt ra câu hỏi khó mà mọi di sản đều gặp: làm sao giữ được tinh thần gốc khi bối cảnh đã thay đổi hoàn toàn.
Nghe nhã nhạc khi đến Huế
Ở Huế, du khách có thể xem biểu diễn nhã nhạc trong khu Đại Nội, nổi tiếng nhất là ở nhà hát Duyệt Thị Đường, nhà hát cung đình được xây dựng dưới triều Nguyễn. Lịch diễn có thể thay đổi nên bạn nên hỏi trước tại điểm tham quan.
Trong những dịp lễ hội lớn ở Huế, nhiều nghi lễ cung đình được tái hiện với dàn nhạc đầy đủ. Xem nhã nhạc trong không gian lễ nghi sẽ khác hẳn xem trên sân khấu.
Nếu chưa có dịp đến Huế, bạn có thể tìm nghe những bản ghi âm nhã nhạc. Nên nghe bằng loa hoặc tai nghe tốt, với âm lượng vừa phải để nghe được cả tiếng biên khánh, biên chung nhỏ nhẹ.
Tập sau mình ra Bắc, ngồi vào chiếu ca trù, một loại hình âm nhạc thính phòng được người xưa coi là thú chơi tao nhã bậc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nhã nhạc và ca Huế khác nhau thế nào?
Nhã nhạc là âm nhạc nghi lễ của triều đình. Ca Huế là lối ca nhạc thính phòng của Huế, có giọng hát, thường được thưởng thức trong không gian nhỏ hoặc trên thuyền rồng sông Hương. Hai loại hình có chung một số nhạc cụ nhưng chức năng khác nhau.
Nhã nhạc có lời hát không?
Phần lớn nhã nhạc là nhạc không lời, nhưng một số nghi lễ có phần hát hoặc xướng lễ đi kèm. Nhạc chủ yếu phục vụ việc điều hành nghi thức.
Ai được nghe nhã nhạc thời xưa?
Thời quân chủ, nhã nhạc chủ yếu vang lên trong các nghi lễ của triều đình, người dân thường ít có dịp nghe. Ngày nay ai cũng có thể thưởng thức qua biểu diễn và bản ghi.
Nhạc công nhã nhạc ngày nay học ở đâu?
Các nhạc công nhã nhạc hiện nay chủ yếu được đào tạo ở Huế, qua các đơn vị nghệ thuật và trường lớp có truyền thống, nhiều người học trực tiếp từ những nghệ nhân lớn tuổi.
Ngoài nhã nhạc, Việt Nam còn những di sản âm nhạc nào được UNESCO ghi danh?
Có nhiều di sản như không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên, ca trù, quan họ Bắc Ninh, đờn ca tài tử Nam Bộ, dân ca ví giặm Nghệ Tĩnh, nghệ thuật bài chòi Trung Bộ và một số loại hình khác.
