Fugue là lối viết nhạc trong đó một giai điệu ngắn, gọi là chủ đề, lần lượt xuất hiện ở từng bè, bè sau đuổi theo bè trước rồi cả ba bốn bè cùng đan vào nhau như một cuộc trò chuyện. Johann Sebastian Bach là bậc thầy lớn nhất của lối viết này, và cách nghe một fugue là bám lấy chủ đề, chờ nó quay lại ở bè này rồi bè khác.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Hồi tiểu học, rất có thể bạn đã từng chia lớp thành hai nhóm hát Kìa con bướm vàng, nhóm này vào trước, nhóm kia đuổi sau. Đó chính là cánh cửa nhỏ nhất dẫn vào thế giới của Bach. Tập này mình bước qua cánh cửa ấy.
Bach là ai?
Johann Sebastian Bach sinh năm một nghìn sáu trăm tám mươi lăm ở Đức và mất năm một nghìn bảy trăm năm mươi. Ông sinh ra trong một dòng họ có rất nhiều nhạc công qua nhiều thế hệ.
Bach làm việc phần lớn đời mình như một nhạc công phục vụ nhà thờ và triều đình: chơi organ, chỉ huy dàn hợp xướng, dạy học và viết nhạc theo yêu cầu. Gần ba mươi năm cuối đời, ông làm việc ở thành phố Leipzig, phụ trách âm nhạc cho các nhà thờ của thành phố.
Ông viết một khối lượng tác phẩm khổng lồ: nhạc cho organ, đàn phím, các bản cantata cho nghi lễ hằng tuần, nhạc cho dàn nhạc và cho nhạc cụ độc tấu. Nhiều người biết ông là cha của rất đông con, trong đó vài người con trai cũng trở thành nhạc sĩ nổi tiếng.
Khi Bach mất, phong cách âm nhạc đã chuyển sang hướng khác và nhạc của ông ít được trình diễn. Phải khoảng tám mươi năm sau, khi Felix Mendelssohn tổ chức trình diễn lại một tác phẩm lớn của Bach ở Berlin, công chúng mới bắt đầu khám phá lại ông.
Từ hát vòng tới fugue
Kìa con bướm vàng thật ra là lời Việt đặt cho một giai điệu Pháp quen thuộc, và nó thường được hát theo kiểu vòng: nhóm thứ hai bắt đầu khi nhóm thứ nhất hát xong câu đầu, cả hai cùng hát một giai điệu mà vẫn khớp với nhau. Lối hát đuổi này gọi là canon.
Fugue lấy ý tưởng đó và nâng lên nhiều tầng. Thay vì lặp y hệt, bè thứ hai thường vào ở một cao độ khác, phổ biến là cao hơn một quãng năm. Khi bè thứ hai cất chủ đề, bè thứ nhất không lặp lại mà chơi một giai điệu mới đi kèm, sao cho hai bè nghe hay khi vang cùng nhau.
Sau khi các bè đã lần lượt vào đủ, nhạc sĩ dẫn bài đi qua những đoạn chuyển, đổi giọng, rồi cho chủ đề quay lại ở những chỗ bất ngờ, có khi bị lộn ngược, kéo dài gấp đôi, hay các bè nhảy vào sát nhau như chen lấn.
Lối viết nhiều giai điệu độc lập vang cùng lúc như vậy gọi là đối âm. Fugue là đỉnh cao của nghệ thuật đối âm, và Bach đã đẩy nó tới mức mà các thế hệ sau vẫn học như học ngữ pháp.
Nghe một fugue: bám lấy chủ đề
Nghe fugue lần đầu dễ bị choáng, vì có quá nhiều thứ cùng lúc. Bí quyết là đừng cố nghe hết. Hãy nhớ thật kỹ chủ đề, thường là câu mở đầu do một bè chơi một mình, chỉ vài giây.
Sau đó, mỗi khi nghe thấy câu nhạc ấy quay lại, ở bè cao, bè trầm hay bè giữa, hãy giơ tay hoặc gõ nhẹ. Lúc đầu bạn sẽ chỉ bắt được những lần chủ đề nằm ở bè cao nhất. Nghe lại vài lần, bạn sẽ bắt đầu nghe ra nó ở bè trầm.
Nghe bằng tai nghe giúp nhiều, vì bản thu tốt thường đặt các bè ở vị trí hơi khác nhau. Một số bản thu fugue cho dàn nhạc dùng những nhạc cụ khác nhau cho mỗi bè, rất dễ theo cho người mới.
Khi bạn bắt được ba bốn lần chủ đề quay lại, fugue sẽ bỗng trở nên như một trò chơi trốn tìm, và bạn là người đi tìm.
Tuyển tập cho mọi giọng
Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của Bach cho đàn phím là tập Das Wohltemperierte Klavier, ở Việt Nam thường được dịch là tuyển tập bình quân luật hoặc đàn phím lên dây khéo. Ông viết hai tập, mỗi tập hai mươi bốn cặp khúc dạo đầu và fugue, đi qua đủ mọi giọng trưởng và thứ.
Ý nghĩa của tuyển tập liên quan tới chuyện lên dây mà mình kể ở tập về Pythagoras: với cách lên dây phù hợp, một cây đàn có thể chơi tốt ở mọi giọng. Cách lên dây chính xác mà Bach dùng là gì thì giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận, không chắc đó là lối chia đều tuyệt đối như ngày nay.
Đến nay, những bản dạo đầu và fugue trong tuyển tập này vẫn là tài liệu học không thể thiếu với người học piano. Bản dạo đầu đầu tiên ở giọng Đô trưởng, với những hợp âm rải nhẹ nhàng, có lẽ là một trong những đoạn nhạc Bach được nhiều người nghe nhất.
Cuối đời, Bach còn làm việc với một tập tác phẩm khám phá mọi khả năng của một chủ đề fugue duy nhất, và tập này còn dang dở khi ông mất.
Vì sao người học đàn nào cũng gặp Bach?
Học Bach dạy cho đôi tay chơi nhiều giai điệu độc lập cùng lúc: tay trái không chỉ đệm mà hát một bè riêng, thậm chí một tay giữ hai bè. Đó là kỹ năng nền tảng cho mọi phong cách về sau.
Học Bach cũng dạy cho tai nghe theo chiều ngang, nghe từng đường đi của giai điệu, chứ không chỉ nghe theo chiều dọc từng hợp âm. Người học sẽ dần nghe được nhiều lớp trong mọi loại nhạc.
Với người nghe không chơi đàn, Bach mang lại một kiểu thích thú khác với nhạc lãng mạn: không phải dòng cảm xúc tuôn trào mà là vẻ đẹp của trật tự, như ngắm một hoa văn được dệt tỉ mỉ.
Tập sau mình kể về một thiên tài khác, sống ngay sau thời Bach: Wolfgang Amadeus Mozart, và tách bạch những gì có thật với những gì chỉ là giai thoại.
Câu hỏi thường gặp
Fugue và canon khác nhau thế nào?
Canon là các bè lặp lại đúng y một giai điệu, chỉ vào sau nhau. Fugue cũng có các bè vào lần lượt với chủ đề, nhưng sau phần mở đầu thì các bè đi tự do, đổi giọng, biến đổi chủ đề, nên phức tạp và đa dạng hơn nhiều.
Người mới nghe nhạc Bach nên bắt đầu từ đâu?
Có thể bắt đầu với những tác phẩm có giai điệu rõ như các tổ khúc cho cello độc tấu, các bản concerto Brandenburg hay bản dạo đầu giọng Đô trưởng. Fugue nên để sau khi đã quen phong cách của ông.
Bach có chơi đàn piano không?
Piano lúc đó còn là nhạc cụ mới, đang được cải tiến. Bach chủ yếu chơi organ, harpsichord và clavichord. Theo một số tư liệu, ông có biết tới và nhận xét về những cây pianoforte đời đầu.
Đối âm có khó học không?
Đối âm là một môn học riêng trong trường nhạc và đòi nhiều năm rèn luyện để viết thành thạo. Nhưng để nghe và cảm được đối âm thì chỉ cần làm quen dần với việc theo dõi từng bè.
Vì sao nhạc Bach hợp để tập trung làm việc?
Nhiều người thấy nhạc Bach có nhịp đều, cấu trúc rõ và ít những đợt cảm xúc đột ngột, nên dễ làm nền. Đó là cảm nhận cá nhân, không có bằng chứng chắc chắn rằng nghe Bach làm ai cũng tập trung hơn.
