Khuông nhạc phát triển dần ở châu Âu thời Trung cổ để ghi thánh ca cho chính xác, và người được nhắc tới nhiều nhất là tu sĩ Guido xứ Arezzo ở Ý, sống vào khoảng đầu thế kỷ mười một. Tên Đô Rê Mi bắt nguồn từ âm tiết đầu tiên của các câu trong một bài thánh ca tiếng Latinh mà ông dùng để dạy các ca viên nhớ cao độ.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Đô Rê Mi Pha Son La Si, bảy âm tiết mà đứa trẻ Việt nào cũng thuộc từ lớp một. Nhưng ít ai biết chúng xuất phát từ một bài hát cổ hơn nghìn năm. Tập này mình kể chuyện cái tên và cái khung năm dòng kẻ.
Trước khi có khuông: những dấu móc trên chữ
Trong nhiều thế kỷ, thánh ca nhà thờ châu Âu được truyền miệng. Ca viên học thuộc hàng trăm giai điệu bằng cách nghe đi nghe lại từ người đi trước. Học một kho thánh ca như vậy mất rất nhiều năm.
Dần dần người ta viết thêm những ký hiệu nhỏ lên phía trên lời ca, gọi là neume, như những dấu móc, chấm, gạch cho biết giai điệu đi lên hay đi xuống. Nó giống những ký hiệu nhắc bài hơn là bản nhạc.
Ký hiệu neume có một nhược điểm lớn: nó cho biết hướng đi nhưng không cho biết đi bao xa. Người đã thuộc bài nhìn vào thì nhớ ra, người chưa từng nghe thì không thể hát lại chính xác.
Để giải quyết, người ta bắt đầu kẻ một đường ngang làm mốc cho một nốt cố định, rồi hai đường, các neume đặt cao thấp theo đường đó. Đó là những bước đầu của khuông nhạc.
Guido xứ Arezzo và những dòng kẻ
Guido là một tu sĩ dòng Biển Đức người Ý, nổi tiếng với các phương pháp dạy hát vào khoảng đầu thế kỷ mười một. Ông không phát minh từ con số không, nhưng ông hệ thống hoá và phổ biến cách dùng nhiều dòng kẻ, đặt nốt cả trên dòng lẫn trong khe.
Hệ thống của Guido thường dùng bốn dòng kẻ. Thánh ca Gregorian đến nay vẫn hay được in trên khuông bốn dòng. Năm dòng kẻ như ta dùng hôm nay trở thành chuẩn muộn hơn, khi âm nhạc cần tầm cao độ rộng hơn.
Theo các tư liệu còn lại, Guido tự hào rằng với phương pháp của ông, ca viên có thể học trong vài tháng những gì trước đây mất cả chục năm. Lần đầu tiên người ta có thể hát một giai điệu chưa từng nghe chỉ bằng cách đọc.
Đó là một cuộc cách mạng thầm lặng. Ghi được âm nhạc chính xác nghĩa là âm nhạc có thể đi xa khỏi người sáng tác, sống lâu hơn người hát.
Bài thánh ca cho ra Ut Re Mi
Để giúp học trò nhớ cao độ các bậc, Guido dùng một bài thánh ca tiếng Latinh dâng thánh Gioan Tẩy giả, mở đầu bằng câu Ut queant laxis. Điều đặc biệt của bài là mỗi câu thơ bắt đầu cao hơn câu trước đúng một bậc.
Âm tiết đầu của sáu câu lần lượt là Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La. Hát bài này, ca viên tự nhiên thuộc sáu bậc đi lên. Gặp một nốt lạ, họ chỉ cần nhớ nó ứng với âm tiết nào trong bài là hát được.
Hệ thống gọi tên nốt bằng âm tiết để hát như vậy về sau được gọi là solfège. Người ta còn gắn các bậc lên các khớp ngón tay, gọi là bàn tay Guido, để thầy chỉ vào khớp nào thì trò hát nốt đó, dù việc ông có tự nghĩ ra bàn tay này hay không vẫn còn bàn cãi.
Bạn để ý là trong danh sách chỉ có sáu tên. Hai thay đổi lớn còn phải chờ nhiều thế kỷ nữa.
Từ Ut thành Đô, và nốt Si ra đời
Âm tiết Ut kết thúc bằng phụ âm nên hát lên không mở miệng được, khá khó ngân. Về sau, ở Ý, người ta thay Ut bằng Do, âm tiết mở và dễ hát hơn. Ở Pháp, tên Ut vẫn còn được dùng trong một số trường hợp tới tận ngày nay.
Nốt thứ bảy được thêm vào muộn hơn, khi âm nhạc cần gọi tên đủ bảy bậc. Cách giải thích phổ biến là tên Si ghép từ chữ cái đầu của hai chữ cuối bài thánh ca, nhắc tới thánh Gioan.
Ở các nước nói tiếng Anh, Si thường được đổi thành Ti, để mỗi nốt có một chữ cái đầu riêng, không trùng với Sol. Vì vậy trong một số bài hát thiếu nhi tiếng Anh, bạn sẽ nghe Do Re Mi Fa So La Ti.
Người Việt mượn hệ thống này qua tiếng Pháp và viết theo cách đọc: Đô, Rê, Mi, Pha, Son, La, Si. Một chuỗi âm tiết đi từ tu viện Ý thế kỷ mười một tới lớp học Việt Nam hôm nay.
Đô cố định và Đô di động
Ngày nay có hai cách dùng Đô Rê Mi. Ở Việt Nam và nhiều nước châu Âu, Đô là tên của một nốt cố định, phím trắng nằm bên trái cụm hai phím đen. Cách này gọi là Đô cố định.
Ở nhiều nơi khác, Đô là tên của bậc một trong bất kỳ gam nào. Hát bài ở giọng Son trưởng thì Son được gọi là Đô. Cách này gọi là Đô di động, rất gần với tinh thần ban đầu của Guido: các âm tiết chỉ vị trí trong gam chứ không chỉ phím đàn.
Cả hai cách đều có ưu điểm. Đô cố định gắn chặt với nhạc cụ, hợp cho người chơi đàn. Đô di động giúp người hát cảm được vai trò của từng bậc, bậc nào là nhà, bậc nào muốn về nhà.
Tập sau mình kể về một nhà soạn nhạc mà gần như người học đàn nào cũng gặp: Johann Sebastian Bach và nghệ thuật fugue, nơi nhiều giai điệu đuổi nhau.
Câu hỏi thường gặp
Thánh ca Gregorian là gì?
Đó là những bài thánh ca một bè, hát không đệm, bằng tiếng Latinh, dùng trong nghi lễ của Giáo hội Công giáo phương Tây từ thời Trung cổ. Tên gọi gắn với Giáo hoàng Gregory nhưng nguồn gốc thật của nó phức tạp hơn và còn được nghiên cứu.
Vì sao khuông nhạc lại có năm dòng kẻ?
Năm dòng kẻ đủ chứa tầm âm của phần lớn giọng hát và nhạc cụ mà mắt vẫn đọc nhanh được. Nhiều dòng hơn thì khó phân biệt, ít dòng hơn thì phải dùng quá nhiều dòng kẻ phụ.
Người Việt xưa ghi nhạc bằng gì?
Nhạc cổ truyền Việt có cách ghi bằng chữ nhạc như hò, xự, xang, xê, cống, viết bên cạnh lời. Phần nhấn nhá, tiết tấu chủ yếu học bằng truyền khẩu, nên bản ghi chỉ là khung nhắc bài.
Có phải mọi nước đều gọi nốt là Đô Rê Mi?
Không. Nhiều nước dùng chữ cái C D E F G A B. Ở Đức còn có nốt H thay cho B. Việt Nam dùng song song cả hai cách, Đô Rê Mi khi học hát, chữ cái khi ghi hợp âm.
Ký hiệu neume còn được dùng không?
Có, trong sách thánh ca Gregorian ngày nay vẫn dùng dạng ký hiệu vuông phát triển từ neume, đặt trên khuông bốn dòng. Người hát thánh ca truyền thống vẫn học đọc kiểu ghi này.
