Khi nghe bản giao hưởng đầu tiên, hãy biết trước rằng nó thường chia làm bốn chương, mỗi chương một tính cách, rồi trong mỗi chương bám lấy một hai giai điệu chính và theo dõi chúng xuất hiện, biến đổi, quay lại ra sao. Đừng cố hiểu hết mọi thứ trong lần nghe đầu, vì giao hưởng được viết để nghe nhiều lần.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Mở chuyên mục nghe nhạc sâu hơn, mình chọn thử thách mà nhiều người né: một bản giao hưởng dài cả tiếng đồng hồ. Tập này mình đưa cho bạn tấm bản đồ để không bị lạc trong rừng âm thanh.
Bốn chương, bốn tính cách
Từ thời kỳ Cổ điển, bản giao hưởng thường gồm bốn chương, giống như bốn hồi của một câu chuyện. Giữa các chương có khoảng nghỉ ngắn, dàn nhạc dừng lại, nhạc trưởng hạ tay.
Chương một thường nhanh, nghiêm túc, chứa đựng những ý tưởng quan trọng nhất. Chương hai chậm, trữ tình, như một khúc hát. Chương ba thường là một điệu nhảy, ngày trước là điệu minuet nhịp ba thanh lịch, về sau thường là scherzo nhanh và tinh nghịch.
Chương bốn là đoạn kết, thường nhanh, rộn ràng, đưa cả bản nhạc về đích. Không phải bản giao hưởng nào cũng theo đúng khuôn, nhưng biết khuôn này giúp bạn biết mình đang ở đâu.
Một mẹo đơn giản: xem tên từng chương trước khi nghe. Tên chương thường là chữ Ý chỉ tốc độ, như Allegro là nhanh, vui; Andante là thong thả như đi bộ; Adagio là chậm. Chỉ cần vậy bạn đã đoán được tâm trạng.
Hình thức sonata: trình bày, phát triển, tái hiện
Chương một của nhiều bản giao hưởng viết theo một khuôn gọi là hình thức sonata. Nghe tên thì khô, nhưng thật ra nó giống một câu chuyện ba phần.
Phần trình bày giới thiệu hai nhân vật, tức hai giai điệu chính, thường có tính cách tương phản: một mạnh mẽ, một dịu dàng, và ở hai giọng khác nhau. Ở nhiều bản nhạc cổ điển, phần này còn được chơi lặp lại hai lần để người nghe kịp nhớ.
Phần phát triển là lúc câu chuyện rối lên: các giai điệu bị cắt nhỏ, đổi giọng liên tục, va chạm, căng thẳng. Đây là phần kịch tính, đôi khi nghe như lạc đường.
Phần tái hiện đưa hai nhân vật trở lại, lần này ở giọng chủ, như mọi thứ đã được giải quyết. Khi nghe thấy giai điệu mở đầu quay lại sau đoạn hỗn loạn, bạn sẽ có cảm giác về nhà rất rõ.
Nghe các bộ nhạc cụ trò chuyện
Dàn nhạc giao hưởng chia thành bốn bộ chính. Bộ dây gồm violin, viola, cello, contrabass, là trái tim của dàn nhạc. Bộ gỗ gồm sáo, oboe, clarinet, bassoon. Bộ đồng gồm horn, trumpet, trombone, tuba. Và bộ gõ với trống định âm cùng nhiều nhạc cụ khác.
Nhà soạn nhạc thường cho các bộ đối đáp nhau: bộ dây hát một câu, bộ gỗ trả lời, bộ đồng nhấn vào lúc cao trào. Nghe ra cuộc đối đáp ấy là một niềm vui lớn.
Những khoảnh khắc chỉ có một nhạc cụ hát một mình cũng rất đáng chú ý, như một câu oboe giữa sự im lặng của cả dàn nhạc. Thường đó là những chỗ đẹp nhất.
Để ý cả những lúc cả dàn nhạc cùng chơi một giai điệu đồng âm, hàng chục nhạc cụ cùng hát một đường. Nhà soạn nhạc thường để dành khoảnh khắc ấy cho chỗ quan trọng nhất, vì nó tạo ra một sức nặng mà không cách phối nào khác có được. Khi nghe thấy cả dàn bỗng gom về một giọng, hãy biết rằng tác giả đang muốn bạn nhớ câu ấy.
Nếu xem video hoà nhạc, hãy nhìn xem ai đang chơi ở mỗi lúc. Hình ảnh giúp tai gắn âm thanh với nhạc cụ, lần sau nghe không hình bạn vẫn nhận ra.
Chọn bản nào để bắt đầu?
Một lựa chọn quen thuộc là Giao hưởng số năm của Beethoven. Bốn nốt mở đầu có lẽ là bốn nốt nổi tiếng nhất lịch sử âm nhạc, và cả chương một xây dựng từ chính ý tưởng ngắn ấy. Rất dễ theo dõi.
Một lựa chọn khác là Giao hưởng số chín của Antonín Dvořák, nhà soạn nhạc người Séc, thường được gọi là Giao hưởng Từ Thế giới mới, viết khi ông sống ở Mỹ cuối thế kỷ mười chín. Giai điệu đẹp, dễ nhớ, chương hai có một giai điệu buồn và trữ tình do kèn cor anglais, người anh em giọng trầm của oboe, cất lên.
Giao hưởng số bốn mươi của Mozart cũng là một lựa chọn tốt, ngắn hơn, mở đầu bằng một giai điệu thứ hồi hộp mà nhiều người đã nghe qua.
Nên nghe từng chương một, mỗi ngày một chương, rồi mới nghe trọn bản khi đã quen. Không có gì sai khi chia nhỏ.
Cách nghe để không bị lạc
Trước khi nghe, đọc một đoạn giới thiệu ngắn về tác phẩm để biết bối cảnh. Đừng đọc quá nhiều phân tích kỹ thuật lúc đầu, kẻo nghe mà chỉ đi tìm điều sách nói.
Nghe lần đầu chỉ để cảm, không cần phân tích. Lần thứ hai, thử nhận ra giai điệu chính của chương một và đếm xem nó quay lại mấy lần. Lần thứ ba, chú ý xem bộ nhạc cụ nào chơi giai điệu ấy mỗi lần.
Dùng tai nghe tốt hoặc loa tốt, vì giao hưởng có những đoạn rất nhỏ và những đoạn rất to. Loa điện thoại làm mất gần hết sắc thái.
Tập tiếp theo mình đi từ khán phòng hoà nhạc về với bài hát phổ thông, xem một bài hát được xây dựng từ những phần nào.
Câu hỏi thường gặp
Bản giao hưởng dài bao lâu?
Tuỳ tác phẩm, từ khoảng hai mươi phút với nhiều bản thời Cổ điển tới hơn một tiếng với một số bản thời Lãng mạn muộn. Nhiều bản phổ biến dài khoảng ba mươi tới bốn mươi lăm phút.
Giao hưởng và concerto khác nhau thế nào?
Giao hưởng là tác phẩm cho cả dàn nhạc, không có nghệ sĩ độc tấu nổi bật. Concerto là tác phẩm cho một hay vài nghệ sĩ độc tấu cùng dàn nhạc, như concerto cho piano, cho violin.
Vì sao có giao hưởng không đủ bốn chương?
Vì các nhà soạn nhạc không bắt buộc phải theo khuôn. Có bản ba chương, năm chương, thậm chí một chương liền mạch, nhất là từ thế kỷ mười chín trở đi.
Nhạc trưởng làm gì trong dàn nhạc?
Nhạc trưởng giữ tốc độ, ra hiệu vào bài, cân bằng âm lượng giữa các bộ, và quan trọng nhất là đưa ra cách hiểu tác phẩm qua những buổi tập trước khi biểu diễn.
Nghe giao hưởng có cần hiểu nhạc lý không?
Không cần. Biết một chút về cấu trúc giúp nghe có định hướng hơn, nhưng cảm xúc khi nghe không đòi hỏi kiến thức. Nhiều người yêu giao hưởng không biết đọc nhạc.
