Gam trưởng nghe sáng và gam thứ nghe tối chủ yếu vì một nốt: bậc thứ ba của gam thứ thấp hơn gam trưởng đúng nửa cung, kéo cả màu âm thanh xuống. Nhưng cảm giác vui hay buồn không tuyệt đối, nó còn phụ thuộc tốc độ, nhịp, cách hát và cả thói quen nghe nhạc của mỗi nền văn hoá.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Tập trước mình nói mỗi quãng tám có mười hai cao độ và nhạc phương Tây thường chọn bảy trong đó. Tập này mình kể về hai cách chọn quen thuộc nhất, gam trưởng và gam thứ, và vì sao chỉ một nốt khác nhau lại đổi hẳn sắc mặt của bài hát.
Gam là gì, nói bằng lời thường
Gam là một bộ nốt được chọn ra để làm chất liệu chính cho một bài, xếp từ thấp lên cao. Bạn có thể hình dung mười hai cao độ là một bảng màu đầy đủ, còn gam là bảy màu người hoạ sĩ bày ra palette trước khi vẽ một bức tranh cụ thể.
Gam Đô trưởng là bộ nốt quen nhất: Đô Rê Mi Pha Son La Si Đô, toàn phím trắng trên piano. Bạn hát từ dưới lên sẽ thấy nó đi lên rất tự nhiên, kết thúc ở Đô cao như về nhà.
Bí mật nằm ở khoảng cách giữa các bậc. Trong gam trưởng, các bước đi theo khuôn cung, cung, nửa cung, rồi cung, cung, cung, nửa cung. Bắt đầu từ bất kỳ phím nào, miễn giữ đúng khuôn đó, bạn sẽ có một gam trưởng nghe y hệt về màu sắc, chỉ cao hay thấp hơn.
Gam thứ dùng một khuôn khác. Gam La thứ tự nhiên cũng toàn phím trắng, nhưng bắt đầu từ La: La Si Đô Rê Mi Pha Son La. Cùng bảy phím trắng, chỉ đổi chỗ đứng, mà nghe đã khác hẳn.
Bậc ba: nốt quyết định sắc mặt của bài
Nếu chỉ được chọn một nốt để phân biệt trưởng và thứ, đó là bậc ba. Trong Đô trưởng, từ Đô lên Mi là bốn nửa cung, người ta gọi là quãng ba trưởng. Trong Đô thứ, từ Đô lên Mi giáng chỉ ba nửa cung, gọi là quãng ba thứ.
Bạn thử hát Đô Mi Son, ba nốt đó vang cùng nhau là hợp âm Đô trưởng, nghe như trời quang. Giờ hạ nốt giữa xuống nửa cung thành Đô Mi giáng Son, đó là hợp âm Đô thứ, nghe như mây kéo tới. Người chơi guitar chuyển từ hợp âm Mi trưởng sang Mi thứ chỉ bằng cách nhấc một ngón tay, và cảm giác đổi ngay lập tức.
Vì sao quãng ba thứ nghe tối hơn thì các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận. Có giả thuyết liên quan tới cấu trúc bồi âm, tức những âm phụ ẩn trong mỗi nốt: hợp âm trưởng khớp với chuỗi bồi âm tự nhiên hơn. Giả thuyết khác cho rằng quãng ba thứ gần ngữ điệu giọng nói khi buồn.
Chưa có câu trả lời dứt khoát. Điều chắc chắn là với người nghe đã quen nhạc phương Tây, liên tưởng trưởng là sáng, thứ là tối rất mạnh và hình thành dần từ những năm đầu đi học.
Không phải bài gam thứ nào cũng buồn
Nếu bạn nghĩ gam thứ đồng nghĩa với buồn, hãy nhớ tới những bài nhạc nhảy sôi động viết ở gam thứ. Nhiều điệu tango, nhiều bài nhạc điện tử, nhiều bản nhạc dân gian Đông Âu ở giọng thứ mà khiến người ta muốn nhún nhảy chứ không muốn khóc. Gam thứ cộng nhịp nhanh thường nghe kịch tính, bí ẩn, quyết liệt hơn là sầu.
Ngược lại, có bài ở gam trưởng mà nghe buồn đứt ruột. Một giai điệu trưởng hát thật chậm, ngân dài, với lời kể chuyện chia ly, có thể làm người nghe nghẹn hơn cả bài thứ.
Nhiều bài hát còn chuyển qua lại giữa hai màu. Phiên khúc ở giọng thứ kể chuyện, điệp khúc bật lên giọng trưởng như mở cửa sổ. Hoặc ngược lại, cả bài trưởng nhưng câu cuối lại rơi vào một hợp âm thứ, để lại dư vị.
Nên gam chỉ là một trong nhiều tay lái. Tốc độ, nhịp, âm sắc, cách hát và lời đều góp phần, đôi khi còn mạnh hơn gam.
Vui buồn có phải do tai trời sinh hay do học?
Câu hỏi này các nhà nghiên cứu đã thử bằng cách cho những cộng đồng ít tiếp xúc với nhạc phương Tây nghe nhạc trưởng và thứ. Một số nghiên cứu như vậy cho thấy liên tưởng trưởng vui thứ buồn yếu hơn so với người nghe quen nhạc phương Tây, dù kết quả giữa các nghiên cứu chưa hoàn toàn thống nhất.
Trẻ nhỏ cũng vậy. Trẻ rất nhỏ nhận ra nhạc nhanh là vui, nhạc chậm là buồn trước, rồi vài năm sau mới bắt đầu gắn trưởng với vui, thứ với buồn. Tốc độ là tín hiệu tự nhiên hơn, còn gam là thứ tai được huấn luyện dần.
Ở Việt Nam, mình lớn lên giữa hai dòng: dân ca ngũ cung với những điệu không hẳn trưởng, không hẳn thứ, và nhạc phổ thông theo hệ phương Tây. Điệu oán trong nhạc tài tử Nam Bộ nghe buồn theo một cách khác hẳn gam thứ phương Tây, vì nó đến từ những nốt nhấn nhá và rung, chứ không từ quãng ba thứ.
Điều này nhắc mình một điều khiêm tốn: không có nốt nào buồn tự thân. Nốt chỉ buồn trong một ngôn ngữ âm nhạc mà người nghe đã quen.
Tập nghe ra trưởng và thứ ở nhà
Cách đơn giản nhất là nghe từng hợp âm. Nhờ một người quen chơi guitar, hoặc mở một ứng dụng đàn ảo, chơi lần lượt hợp âm trưởng và thứ trên cùng một nốt gốc rồi bạn đoán. Lúc đầu nên chơi sát nhau, Đô trưởng rồi Đô thứ, để tai chỉ phải chú ý một nốt thay đổi.
Khi đã quen, chuyển sang nghe bài hát. Chọn những bài bạn thuộc, nghe đoạn kết cuối bài và tự hỏi hợp âm cuối cùng sáng hay tối. Phần lớn bài hát kết trên hợp âm chủ của giọng, nên nghe ra hợp âm cuối là đoán được giọng của bài.
Một mẹo nhỏ là ngân theo nốt chủ rồi hát thêm bậc ba. Nếu bậc ba bạn hát tự nhiên khớp với bài và nghe sáng, có thể đó là giọng trưởng. Nếu bậc ba thấp hơn mới khớp, có thể là giọng thứ.
Đừng nản nếu ban đầu đoán sai nhiều. Tập sau mình sẽ nói kỹ về hợp âm, vì sao ba nốt chồng lên nhau lại nghe hay như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Giọng La thứ và giọng Đô trưởng có liên quan gì nhau?
Hai giọng này dùng chung bảy nốt toàn phím trắng nên được gọi là giọng song song. Khác nhau ở nốt được coi là nhà: Đô trưởng xoay quanh nốt Đô, La thứ xoay quanh nốt La. Nhiều bài chuyển qua lại giữa hai giọng này rất mượt.
Gam thứ hoà thanh khác gam thứ tự nhiên ra sao?
Gam thứ hoà thanh nâng bậc bảy lên nửa cung để nốt đó kéo mạnh về nốt chủ khi kết câu. Kết quả là xuất hiện một bước nhảy hơi lạ giữa bậc sáu và bậc bảy, nghe hơi phương Đông, hay gặp trong nhạc cổ điển và nhạc dân gian một số vùng.
Làm sao biết một bài hát đang ở giọng gì?
Cách nhanh là nhìn hợp âm đầu và hợp âm cuối trên bản đệm, phần lớn bài bắt đầu và kết thúc ở hợp âm chủ. Nếu không có bản đệm, hãy ngân theo nốt mà giai điệu muốn dừng lại ở cuối bài, đó thường là nốt chủ.
Ký hiệu chữ m nhỏ trên bản đệm guitar nghĩa là gì?
Chữ m nhỏ đứng sau tên hợp âm nghĩa là hợp âm thứ, ví dụ Am là La thứ, Em là Mi thứ. Không có chữ m thì là hợp âm trưởng. Đây là cách ghi tắt quen thuộc trên giấy, còn khi đọc thì nói đủ là La thứ.
Có thể đổi một bài hát từ giọng trưởng sang giọng thứ không?
Có, người làm nhạc gọi là chuyển thể. Đổi các bậc ba, bậc sáu, bậc bảy thấp xuống nửa cung và đổi hợp âm tương ứng, bài hát vẫn nhận ra được nhưng mang màu khác hẳn.
