Phách là những nhịp đập đều đặn chạy suốt bản nhạc, còn nhịp là cách các phách đó được gom thành từng nhóm có phách mạnh, phách nhẹ. Bạn tự gõ chân theo nhạc vì não không chỉ nghe mà liên tục đoán trước phách kế tiếp, và những vùng não lo việc cử động cũng tham gia vào việc đoán đó.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Nếu cao độ là chất liệu thì thời gian là cái khung của âm nhạc. Tập này mình nói về phách, nhịp, tiết tấu, mấy chữ hay bị dùng lẫn lộn, và chuyện vì sao trong đám cưới ai cũng vỗ tay theo dàn nhạc mà chẳng cần ai bắt.
Phách: nhịp tim của bản nhạc
Bạn thử bật một bài hát bất kỳ và gõ ngón tay xuống bàn sao cho thấy thoải mái nhất. Những cú gõ đều đặn đó chính là phách. Nó giống nhịp tim, không phải lúc nào cũng nghe rõ mà luôn chạy ngầm bên dưới.
Tốc độ của phách gọi là nhịp độ, đo bằng số phách mỗi phút. Một bài hát ru có thể chỉ khoảng sáu mươi phách mỗi phút, gần bằng nhịp tim lúc nghỉ. Một bài nhạc nhảy có thể lên tới một trăm hai mươi phách hoặc hơn.
Điều thú vị là tốc độ phách mà người ta thấy dễ chịu nhất để nhún theo thường nằm quanh nhịp bước chân khi đi bộ thong thả. Nhiều bài hành khúc được viết đúng tốc độ đó để đoàn người bước theo.
Lưu ý là phách khác với các nốt. Một phách có thể chứa một nốt dài, nhiều nốt ngắn, hoặc không có nốt nào. Phách là cái thước, còn nốt là những gì được đặt lên thước.
Nhịp hai, nhịp ba, nhịp bốn nghe khác nhau ra sao?
Phách hiếm khi bình đẳng. Tai người tự gom chúng thành nhóm, có phách nặng ở đầu nhóm. Ghi trên bản nhạc, người ta chia nhóm bằng vạch nhịp, và mỗi ô giữa hai vạch gọi là một ô nhịp.
Nhịp hai đếm một hai, một hai, như bước chân trái phải. Nghe các bài hành khúc, bài đồng dao vừa đi vừa hát là thấy ngay. Nhịp bốn đếm một hai ba bốn, phách một mạnh nhất, phách ba mạnh vừa, đây là nhịp phổ biến nhất trong nhạc phổ thông.
Nhịp ba thì đếm một hai ba, một hai ba, nghe như đu đưa. Điệu valse của châu Âu là ví dụ kinh điển, và nhiều bài hát tiếng Việt về mùa thu, về Hà Nội cũ cũng mượn cái lắc lư ba phách ấy. Bạn thử đung đưa người theo một bài valse, cơ thể sẽ tự xoay vòng.
Khi đọc bản nhạc, bạn sẽ thấy hai con số chồng lên nhau ở đầu bài, người Việt hay đọc là nhịp hai bốn, ba bốn, bốn bốn. Số trên cho biết mỗi ô có mấy phách, số dưới cho biết loại nốt nào được tính là một phách.
Tiết tấu và nghịch phách: khi nhạc cố tình lệch
Tiết tấu là hình dáng dài ngắn của các nốt đặt lên trên phách. Cùng nhịp bốn, một bài có thể đi đều từng phách, bài khác lại dồn dập, ngắt quãng. Người ta nhận ra bài hát qua tiết tấu nhanh không kém qua giai điệu.
Nghịch phách là khi nhạc cố tình nhấn vào chỗ yếu, giữa hai phách hoặc phách nhẹ, thay vì phách mạnh. Tai đang chờ cú nện ở phách một thì cú nện lại tới sớm hơn một chút. Cái lệch đó tạo ra cảm giác nảy, muốn nhún.
Nhạc jazz, nhạc reggae, nhạc Latin dùng nghịch phách rất nhiều. Trong nhạc pop, tiếng trống con thường đánh vào phách hai và phách bốn, tức hai phách nhẹ, và đó là lý do bài hát nghe có độ đẩy.
Trong nhạc Việt cổ truyền cũng có kỹ thuật tương tự. Người hát ca trù hay cải lương thường hát lơi, nhả chữ hơi trễ hoặc hơi sớm so với phách của nhạc đệm, rồi gặp lại ở cuối câu. Cái lơi đó là nghệ thuật, không phải lệch nhịp.
Vì sao cơ thể tự động nhún theo nhạc?
Các nhà khoa học thần kinh nhận thấy khi người ta nghe nhạc có phách rõ, những vùng não liên quan tới việc lên kế hoạch cử động hoạt động mạnh lên, kể cả khi người nghe ngồi yên. Nghĩa là não đang tập nhún mà chân chưa nhún.
Lý do được cho là não luôn đoán trước. Nghe vài phách, nó đã dự đoán phách tiếp theo rơi vào lúc nào, và cử động theo nhạc là cách cơ thể kiểm tra dự đoán đó. Đoán đúng tạo ra cảm giác khoan khoái.
Khả năng bắt nhịp chính xác tới vậy không phổ biến ở động vật. Người ta mới ghi nhận rõ ở một số loài chim biết bắt chước âm thanh như vẹt, cùng vài loài khác còn đang được nghiên cứu. Ở người thì gần như ai cũng có, dù mức độ khác nhau.
Trẻ sơ sinh đã phản ứng khi phách bị bỏ lỡ, nhưng phải tới tuổi mẫu giáo trẻ mới vỗ tay khớp nhịp được. Nên đừng sốt ruột khi con nhỏ vỗ tay lệch, đó là chuyện của thời gian.
Mẹo cảm nhịp cho người hay bị lệch
Có người tự nhận mình không có khiếu nhịp. Thật ra rất ít người hoàn toàn không cảm được phách. Đa số chỉ chưa có thói quen nghe vào phần nền của bài.
Bài tập đầu tiên là nghe tiếng trống bass, tiếng thùm thùm ở dưới cùng, và gõ chân theo nó. Đừng nghe lời hát vì lời thường đi lơi, dễ làm bạn lệch.
Bài tập thứ hai là đếm to một hai ba bốn theo bài hát, và vỗ tay vào phách hai và phách bốn. Đám đông Việt Nam hay vỗ tay vào phách một và ba, nghe sẽ hơi nặng nề. Thử vỗ phách hai bốn với một bài nhạc trẻ, bạn sẽ thấy bài hát nhẹ bỗng lên.
Bài tập thứ ba là dùng máy đếm nhịp, có sẵn trong nhiều ứng dụng miễn phí, đặt chậm rồi tăng dần. Tập sau mình sẽ nói về ngũ cung, cái nền làm dân ca Việt nghe khác hẳn nhạc phương Tây.
Câu hỏi thường gặp
Nhịp và nhịp độ khác nhau thế nào?
Nhịp là cách gom phách thành nhóm như nhịp hai, nhịp ba, nhịp bốn. Nhịp độ là tốc độ nhanh hay chậm của phách. Một bài nhịp ba có thể rất chậm hoặc rất nhanh mà vẫn là nhịp ba.
Nhịp sáu tám nghe như thế nào?
Nhịp sáu tám có sáu phách nhỏ trong một ô, thường được cảm thành hai nhóm ba. Nó vừa có độ đung đưa của nhịp ba vừa có độ tiến tới của nhịp hai, hay gặp trong bài ru, bài thuyền và nhiều bản ballad.
Vì sao ca sĩ hát lơi mà không bị coi là sai nhịp?
Vì họ biết rõ phách nằm ở đâu và cố ý nhả chữ lệch một chút để tạo cảm xúc, rồi trả lại đúng chỗ ở cuối câu. Hát sai nhịp là lệch mà không về lại được.
Người không cảm được nhịp có tồn tại thật không?
Có, nhưng rất hiếm. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận một số người hầu như không bắt được phách dù nghe nhạc bình thường. Phần lớn người tự nhận mình mù nhịp chỉ cần luyện có phương pháp.
Có nên tập đàn với máy đếm nhịp ngay từ đầu không?
Nên dùng nhưng không phải liên tục. Máy đếm nhịp giúp phát hiện chỗ mình hay vội hoặc chậm lại. Khi đã chắc, hãy tập thêm không máy để cảm nhịp từ bên trong.
