Hợp âm là nhiều nốt vang lên cùng lúc, và loại phổ biến nhất gồm ba nốt xếp cách nhau từng quãng ba, như Đô Mi Son. Chúng nghe hay vì sóng âm của ba nốt rung theo những tỉ lệ gần với số nguyên nhỏ, nên chồng lên nhau vẫn đều đặn, tai cảm thấy êm thay vì chói.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Ai từng cầm cây guitar đều bắt đầu bằng mấy thế bấm hợp âm, và nhiều người đệm hát được cả trăm bài mà chưa bao giờ hỏi ba nốt đó là gì. Tập này mình mở hộp hợp âm ra xem bên trong.
Hợp âm được xây như thế nào?
Lấy gam Đô trưởng làm cầu thang. Bạn đứng ở bậc Đô, bỏ qua một bậc lấy Mi, lại bỏ qua một bậc lấy Son. Ba nốt cách nhau một bậc như vậy gọi là xếp chồng quãng ba, và đó là hợp âm Đô trưởng.
Làm y vậy từ bậc Rê, bạn có Rê Pha La, là Rê thứ. Từ bậc Son có Son Si Rê, là Son trưởng. Chỉ một quy tắc nhảy cách bậc, bạn dựng được bảy hợp âm cho cả gam, đủ để đệm phần lớn bài hát phổ thông ở giọng đó.
Nốt dưới cùng gọi là nốt gốc, đặt tên cho hợp âm. Nốt giữa quyết định trưởng hay thứ. Nốt trên cùng cách nốt gốc một quãng năm, là thứ làm hợp âm vững chãi.
Ba nốt có thể đổi thứ tự, Mi nằm dưới hay Son nằm dưới, mà vẫn là Đô trưởng. Người chơi piano đổi thế như vậy để tay di chuyển ít và tiếng đệm mượt hơn.
Vì sao ba nốt đó nghe êm tai?
Mỗi nốt là một dao động. Nốt Son rung nhanh gần bằng một rưỡi lần nốt Đô bên dưới nó. Nghĩa là cứ Đô rung hai lần thì Son rung ba lần, và hai sóng lại gặp nhau đúng điểm xuất phát. Sự gặp lại đều đặn đó tai cảm nhận là hoà hợp.
Ba nốt Đô Mi Son rung theo tỉ lệ gần với bốn, năm, sáu. Những con số nhỏ và gọn như vậy cho một khối âm thanh trong trẻo. Còn hai nốt sát nhau như Đô và Rê giáng thì tỉ lệ rối, sóng chồng lên nhau tạo ra cảm giác rè rè, đập đập, người ta gọi là nghịch tai.
Phải nói thêm là trên đàn piano hiện đại, các khoảng cách được chia đều nên tỉ lệ chỉ gần đúng chứ không tròn tuyệt đối. Tai đa số người không nhận ra sự lệch nhỏ này, nhưng dàn hợp xướng hát không đàn thường tự chỉnh về tỉ lệ tròn hơn, và nghe có độ ngọt riêng.
Cũng phải nói thật: cảm giác thế nào là êm còn phụ thuộc thói quen. Những hợp âm từng bị coi là chói vài trăm năm trước nay nghe rất bình thường trong nhạc jazz.
Căng và nghỉ: hợp âm kể chuyện ra sao?
Hợp âm không đứng một mình, chúng nối nhau thành chuỗi. Và mỗi hợp âm có một vai: có cái là nhà, có cái là đường đi, có cái là cánh cửa sắp mở về nhà.
Bạn thử hát câu kết của bài Chúc mừng sinh nhật. Ngay trước chữ cuối, nhạc đệm thường đặt hợp âm Son trên nền giọng Đô, nghe như đang chờ. Chữ cuối rơi vào hợp âm Đô, cảm giác như ngồi xuống ghế. Người ta gọi đó là đi từ căng về nghỉ.
Lý do là hợp âm bậc năm chứa nốt Si, chỉ cách Đô nửa cung, và nốt đó rất muốn nhích lên Đô. Tai đã quen với lực kéo này đến mức nếu bài hát dừng ở hợp âm bậc năm, bạn sẽ thấy lửng lơ như câu nói bỏ dở.
Nhạc sĩ chơi với lực kéo ấy để giữ người nghe. Họ hoãn về nhà, rẽ sang một hợp âm bất ngờ, rồi mới cho về. Cái thích thú khi nghe nhạc nhiều khi là cái thích thú được hứa rồi được giữ lời.
Vòng Đô và những vòng hợp âm quen tai
Người tự học guitar ở Việt Nam hầu như ai cũng biết vòng Đô: Đô trưởng, La thứ, Rê thứ, Son trưởng, rồi quay lại. Bốn hợp âm này đệm được rất nhiều bài nhạc trẻ, nhạc thiếu nhi và cả những bài trữ tình cũ.
Vòng này hay vì nó đi đủ một chu trình: từ nhà, sang một màu buồn nhẹ, sang một màu chuẩn bị, rồi tới cánh cửa căng nhất và quay về. Đổi giọng thì chỉ cần dời cả vòng lên xuống, vòng La thứ hay vòng Son trưởng đều theo đúng khung đó.
Một vòng khác rất phổ biến trong nhạc pop thế giới là bậc một, bậc năm, bậc sáu thứ, bậc bốn. Ở giọng Đô là Đô, Son, La thứ, Pha. Hàng loạt bài hát nổi tiếng chạy trên vòng này, và khi biết nó bạn sẽ nghe ra ở khắp nơi.
Biết vòng hợp âm không làm âm nhạc bớt kỳ diệu. Ngược lại, bạn sẽ bắt đầu nghe được chỗ nào nhạc sĩ đi đúng lối mòn, chỗ nào họ rẽ ngang, và cái rẽ ngang đó thường là khoảnh khắc đẹp nhất của bài.
Tập nghe hợp âm ngay hôm nay
Nếu có đàn, hãy chơi từng hợp âm thật chậm, nốt dưới trước rồi lần lượt lên trên, sau đó mới bấm cả ba cùng lúc. Nghe rời từng nốt giúp tai hiểu khối âm được cấu tạo từ đâu.
Nếu không có đàn, rủ hai người bạn cùng ngân ba nốt Đô Mi Son, mỗi người giữ một nốt. Khoảnh khắc ba giọng khớp nhau, bạn sẽ thấy âm thanh như sáng bừng lên. Đây cũng là bài khởi động quen thuộc của nhiều dàn hợp xướng.
Tiếp đó, nghe một bài quen và chỉ chú ý tiếng đàn đệm. Mỗi khi cảm thấy nền đổi màu, hãy gõ nhẹ lên bàn. Đó chính là lúc hợp âm chuyển.
Tập sau mình nói về thứ còn cơ bản hơn cả hợp âm: nhịp và phách, và vì sao cơ thể mình cứ tự động nhún theo nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Hợp âm bảy là gì?
Hợp âm bảy là hợp âm ba nốt thêm một nốt thứ tư cách nốt gốc một quãng bảy. Nó làm âm thanh dày hơn, căng hơn hoặc mềm mại hơn tuỳ loại, rất hay gặp trong nhạc jazz và nhạc trữ tình.
Người mới học guitar nên thuộc bao nhiêu hợp âm?
Khoảng tám đến mười hợp âm cơ bản thế mở như Đô, Rê, Mi, Son, La và các hợp âm thứ của chúng là đủ đệm rất nhiều bài. Quan trọng hơn số lượng là chuyển qua lại giữa chúng thật đều tay.
Hợp âm chặn là gì mà ai cũng than khó?
Hợp âm chặn là thế bấm dùng ngón trỏ đè ngang nhiều dây cùng lúc, như hợp âm Pha trên guitar. Nó khó vì cần lực tay và đúng góc ngón. Phần lớn người học cần vài tuần tới vài tháng để bấm kêu tròn tiếng.
Không biết hợp âm thì có hát hay được không?
Hoàn toàn được. Nhiều người hát rất hay mà không biết lý thuyết. Nhưng hiểu hợp âm giúp bạn biết chỗ nào giai điệu đang căng, chỗ nào nghỉ, từ đó hát có ý đồ hơn.
Hợp âm nghịch tai có phải là sai không?
Không. Hợp âm nghịch tai được dùng có chủ đích để tạo căng thẳng, bất an hay màu sắc lạ, đặc biệt trong nhạc phim và nhạc jazz. Nó chỉ là sai khi xuất hiện ngoài ý muốn của người chơi.
