Sáo trúc là sáo ngang, người thổi đặt ống nằm ngang và thổi vào một lỗ trên thân, tiếng sáng, trong và vút; tiêu là sáo dọc, cầm thẳng và thổi vào một khấc khoét ở đầu ống, tiếng trầm hơn, mềm và lẫn nhiều hơi gió. Người mới thường bắt đầu với sáo trúc vì dễ tìm bài, dễ có thầy và nhanh nghe ra mình tiến bộ.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Hình ảnh cậu bé thổi sáo trên lưng trâu đã đi vào tranh, vào thơ và vào ký ức của rất nhiều người Việt. Tập này mình nói về hai cây ống tre họ hàng, sáo và tiêu, và những điều người mới cần biết trước khi mua cây đầu tiên.
Hai cách thổi, hai giọng khác nhau
Cả sáo và tiêu đều phát tiếng theo cùng một nguyên lý mà mình kể ở tập về nhạc cụ hơi: luồng hơi vỡ trên một cạnh sắc, kích cột khí trong ống rung lên. Khác nhau là cái cạnh ấy nằm ở đâu.
Với sáo ngang, cạnh là mép của lỗ thổi khoét trên thân. Người thổi mím môi, đặt lỗ dưới môi dưới và hướng luồng hơi chéo qua mép lỗ. Góc hơi quyết định tiếng tròn hay xì.
Với tiêu, đầu ống để hở, mép trên được khoét một khấc nhỏ. Người thổi đặt môi lên đầu ống, hướng hơi vào cạnh khấc. Tiêu ít bị gắt, tiếng thường trầm, có hơi gió thoảng, rất hợp những bản chậm và trầm tư.
Tiêu có họ hàng với những cây sáo dọc ở nhiều nước châu Á. Còn sáo ngang thì có mặt ở gần như mọi nền âm nhạc, từ sáo trúc Việt tới sáo bạc trong dàn nhạc giao hưởng.
Tiếng sáo trúc có gì riêng?
Sáo trúc Việt thường có sáu lỗ bấm, cũng có loại nhiều lỗ hơn để chơi được nhiều nốt hơn. Với sáu lỗ, người thổi chơi được trọn gam và nhảy lên quãng tám trên bằng cách thổi mạnh và hẹp hơi.
Cái làm tiếng sáo trúc nghe rất Việt là kỹ thuật láy, rung và luyến. Láy là đánh nhanh ngón vào một lỗ tạo ra nốt hoa mỹ nhỏ, rung là làm hơi chập chờn, luyến là trượt hơi từ nốt này sang nốt khác. Những nhấn nhá ấy bắt chước giọng hát dân ca.
Người thổi sáo giỏi còn dùng hơi bụng để tạo độ rung, giữ tiếng đều trong những nốt dài. Thổi hơi ngực thì tiếng run run không chủ ý và nhanh hụt hơi.
Sáo trúc vào được nhiều thể loại, từ dân ca, nhạc dân tộc cải biên tới nhạc nhẹ và nhạc phim. Một câu sáo dạo đầu có thể đưa cả bài hát về với đồng quê chỉ trong vài giây.
Sáo Đô, sáo Rê, sáo Son: tông của cây sáo
Sáo trúc được làm theo nhiều tông, gọi theo nốt chủ khi bịt hết các lỗ hoặc theo quy ước của người làm sáo, như sáo Đô, sáo Rê, sáo Mi, sáo Son, sáo La. Cây càng dài tông càng trầm.
Muốn thổi theo một bài hát, bạn cần cây sáo hợp với giọng của bài. Thổi sai tông, bạn sẽ phải bấm những thế khó hoặc không chơi được một số nốt. Người thổi lâu năm thường có cả một bộ nhiều cây.
Người mới nên bắt đầu với cây sáo cỡ vừa, không quá dài để khỏi phải dang ngón xa, không quá ngắn để khỏi chói tai và khó lấy hơi. Nhiều thầy khuyên các tông ở khoảng giữa như Đô hoặc Rê, nhưng tốt nhất hỏi người dạy mình.
Khi mua, nhờ người biết thổi thử giúp. Một cây sáo tốt thổi các nốt chuẩn, không có lỗ nào tiếng xì, và lên quãng tám trên dễ dàng.
Những khó khăn đầu tiên và cách vượt
Tuần đầu tiên, phần lớn người mới chỉ thổi ra tiếng xì. Đừng thổi mạnh hơn, hãy thổi nhẹ và chỉnh góc. Đứng trước gương, quan sát khe môi và vị trí lỗ thổi.
Khó khăn thứ hai là bịt lỗ không kín. Bạn tưởng đã bịt nhưng đầu ngón tay hở một chút, nốt sẽ xì hoặc sai cao độ. Dùng phần thịt ngón tay chứ không phải đầu ngón, và ấn vừa đủ.
Khó khăn thứ ba là hụt hơi khi thổi câu dài. Bài tập là thổi những nốt dài thật đều, đếm xem giữ được bao nhiêu phách, ngày sau cố hơn ngày trước một chút. Nếu thấy chóng mặt thì dừng lại nghỉ.
Mỗi ngày mười lăm tới hai mươi phút là đủ cho người mới. Thổi quá lâu khi môi đã mỏi chỉ làm hỏng khẩu hình.
Giữ cây sáo trúc bền tiếng
Sáo trúc là ống tre, nên nó sợ hai thứ: khô quá và ẩm quá. Mùa hanh khô, tre co lại dễ nứt dọc thân. Mùa nồm, hơi nước đọng trong ống lâu ngày gây mốc.
Sau khi thổi, lau khô lòng ống bằng que quấn vải mềm. Không để sáo dưới nắng, trong xe hơi ngoài trời hay sát điều hoà. Một số người thổi sáo bôi một lớp dầu mỏng phù hợp vào lòng ống theo hướng dẫn của người làm sáo để hạn chế nứt.
Không cho người khác thổi chung cây sáo của mình, cũng như không dùng chung bàn chải đánh răng. Nếu muốn cho bạn thử, hãy lau sạch phần tiếp xúc môi.
Một cây sáo được giữ gìn có thể theo người thổi nhiều năm, và tiếng thường ấm hơn theo thời gian. Chuyên mục sau mình đi qua các thể loại âm nhạc, bắt đầu từ câu hỏi nhạc cổ điển rốt cuộc là gì.
Câu hỏi thường gặp
Sáo trúc và sáo dọc nhựa ở trường học khác nhau thế nào?
Sáo dọc nhựa có đầu thổi định sẵn hướng hơi nên gần như thổi là ra tiếng, rất hợp với trẻ em. Sáo trúc ngang đòi người thổi tự tạo khẩu hình nên khó ra tiếng hơn lúc đầu nhưng biểu cảm phong phú hơn.
Thổi sáo bao lâu thì chơi được bài đầu tiên?
Nhiều người thổi ra được những bài đơn giản sau vài tuần tập đều mỗi ngày. Chơi hay với láy, rung đúng chất thì cần nhiều tháng tới nhiều năm.
Tiêu có khó thổi hơn sáo không?
Nhiều người thấy tiêu khó ra tiếng hơn lúc đầu vì phải tìm đúng góc hơi trên khấc. Bù lại, khi đã ra tiếng thì tiêu ít bị chói và rất dễ chịu cho tai.
Người lớn tuổi có học sáo được không?
Được, nhiều người về hưu học sáo như một thú vui. Nên chọn tốc độ tập vừa sức, nghỉ khi chóng mặt hay mỏi. Người có bệnh tim phổi nên hỏi bác sĩ trước.
Sáo trúc nứt có sửa được không?
Vết nứt nhỏ đôi khi được thợ làm sáo dán hoặc quấn lại, nhưng tiếng có thể thay đổi. Nứt chạy qua lỗ bấm hay lỗ thổi thì thường khó cứu, nên phòng tránh vẫn hơn.
