Một giai điệu bám mãi trong đầu thường là một đoạn rất ngắn, đơn giản, lặp lại, mà bạn vừa nghe gần đây hoặc đã nghe rất nhiều lần. Não tự phát lại nó, nhất là khi đầu óc đang rảnh rỗi hay đang căng thẳng. Hiện tượng này cực kỳ phổ biến, vô hại, và thường tự hết sau một lúc.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Chắc chắn bạn từng có những ngày một câu hát quảng cáo hay một điệp khúc nhạc trẻ cứ quay vòng trong đầu từ sáng tới tối. Tập này mình tìm hiểu vì sao não lại làm vậy, và vài cách để tắt cái máy hát trong đầu.
Hiện tượng gần như ai cũng gặp
Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này bằng nhiều tên, tiếng Anh có một chữ vui là con sâu tai, ý nói giai điệu chui vào tai rồi không chịu ra. Khảo sát ở nhiều nơi cho thấy phần lớn người được hỏi từng trải qua, nhiều người gặp hằng tuần.
Điều đáng chú ý là thứ bám trong đầu thường không phải cả bài hát mà chỉ một đoạn ngắn, thường là điệp khúc hoặc cái móc của bài, dài vài giây, lặp đi lặp lại như đĩa bị vấp.
Đôi khi đó còn không phải bài bạn thích. Một câu nhạc quảng cáo, một bài hát bạn thấy phiền, vẫn có thể bám dai dẳng.
Ở Việt Nam, những đoạn nhạc chuông điện thoại, nhạc chờ tổng đài, tiếng nhạc xe kem dạo hay câu rao quen thuộc trong xóm cũng là những ứng viên hàng đầu. Chúng được nghe đi nghe lại hằng ngày, ngắn và dễ thuộc, nên chỉ cần nghe thoáng qua là não đã tự bật lại.
Phần lớn thời gian nó chỉ gây phiền nhẹ, có người còn thấy vui. Chỉ một số ít người thấy nó thật sự khó chịu.
Bài hát nào dễ bám?
Các nghiên cứu tìm thấy vài đặc điểm chung của những giai điệu hay bám. Chúng thường có nhịp độ khá nhanh, giai điệu đơn giản dễ hát, nhiều nốt lặp lại, và thường có một vài bước nhảy hay điểm lạ tai khiến nó nổi bật.
Đây chính là những gì người làm nhạc phổ thông cố tình đặt vào điệp khúc như mình đã nói ở tập về cấu trúc bài hát. Cái móc được thiết kế để nhớ, và đôi khi nó làm việc quá tốt.
Những bài nghe được nhiều lần trong thời gian ngắn, như bài đang thịnh hành trên mạng, bài hát trong quảng cáo phát dày đặc, có nhiều khả năng bám hơn.
Những bài bạn từng hát, từng tự chơi, cũng dễ quay lại, vì não đã ghi nhớ chúng sâu qua cả giọng và tay.
Vì sao não lại phát lại?
Chưa có câu trả lời hoàn chỉnh, nhưng một số ý được nhiều người chấp nhận. Não luôn hoạt động kể cả khi ta không làm gì, và những gì vừa được nghe gần đây, nghe nhiều lần, thì dễ bị kéo lên bề mặt khi đầu óc rảnh.
Những lúc làm việc chân tay quen thuộc như rửa bát, đi bộ, tắm, là lúc giai điệu hay xuất hiện, vì phần lớn sự chú ý đang rảnh. Căng thẳng, mệt mỏi cũng là thời điểm hay gặp.
Có giả thuyết cho rằng vì đoạn nhạc chưa được nghe trọn vẹn, não cứ quay lại như muốn hoàn thành nó. Đó là một giả thuyết hấp dẫn nhưng bằng chứng chưa thật chắc chắn.
Một yếu tố khác là gợi nhắc: một chữ, một hình ảnh, một mùi hương liên quan tới bài hát có thể kích hoạt nó ngay lập tức.
Mẹo để tắt máy hát trong đầu
Cách thứ nhất là nghe trọn bài hát một lần, từ đầu tới cuối. Nhiều người thấy khi đã nghe hết, đoạn nhạc lặp lại ngừng quấy rầy. Không phải lúc nào cũng hiệu quả, có khi còn làm nó bám chặt hơn, nhưng đáng thử.
Cách thứ hai là làm một việc cần tập trung vừa phải, như giải ô chữ, đọc một đoạn văn, trò chuyện. Việc quá dễ để đầu óc rảnh, việc quá khó làm căng thẳng, cả hai đều không giúp.
Cách thứ ba có vẻ lạ: một nghiên cứu ghi nhận nhai kẹo cao su có thể giúp giảm giai điệu bám đầu, có lẽ vì cử động miệng làm khó cho việc hát thầm trong đầu.
Cách thứ tư là nghe một bài khác, một bài êm và ít bám. Một số người có sẵn một bài làm thuốc giải, nghe vào là bài kia biến mất. Và cách cuối cùng là chấp nhận, đừng cố đẩy nó đi, thường nó tự lặng.
Khi nào cần để ý hơn?
Giai điệu bám đầu thông thường là chuyện bình thường. Bạn biết rõ nó là do mình nhớ ra, không phải âm thanh từ bên ngoài, và nó tự hết.
Nếu bạn nghe thấy âm nhạc hay âm thanh mà cảm giác như nó thật sự phát ra từ bên ngoài, trong khi không có nguồn nào, đặc biệt ở người lớn tuổi hay người đang nghe kém, đó là chuyện khác, nên đi khám bác sĩ để được tư vấn.
Nếu những suy nghĩ, âm thanh lặp đi lặp lại gây khó chịu kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, cũng nên tìm tới bác sĩ hay chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Đó không phải chuyện xấu hổ.
Tập sau mình đi về một thứ âm nhạc mà ai cũng nghe từ lúc đầu đời: hát ru, và vì sao trẻ dịu lại khi nghe.
Câu hỏi thường gặp
Giai điệu bám đầu có hại không?
Thông thường là không. Đó là hoạt động bình thường của trí nhớ. Chỉ khi nó gây khó chịu kéo dài, ảnh hưởng sinh hoạt thì mới nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Vì sao bài hát quảng cáo hay bám tai?
Vì chúng được làm ngắn, đơn giản, nhiều lặp lại, và phát rất nhiều lần. Đó chính là công thức để giai điệu dễ nhớ.
Người học nhạc có hay bị giai điệu bám đầu hơn không?
Một số nghiên cứu cho thấy người tiếp xúc nhiều với âm nhạc và hay hát có thể gặp thường xuyên hơn. Nhưng hiện tượng này xảy ra ở hầu hết mọi người.
Có cách nào tránh giai điệu bám trước khi ngủ?
Tránh nghe những bài nhanh, nhiều điệp khúc ngay trước khi ngủ. Thay vào đó nghe nhạc nhẹ không lời, hoặc tắt nhạc một lúc trước khi lên giường.
Có thể dùng giai điệu bám đầu để học bài không?
Có. Đặt nội dung cần nhớ vào giai điệu quen là cách học cổ xưa, như trẻ con học bảng chữ cái bằng bài hát. Giai điệu giúp trí nhớ giữ lời lâu hơn.
