Nghe nhạc nổi da gà thường xảy ra ở những khoảnh khắc bất ngờ mà đẹp: một giọng hát cất lên sau khoảng lặng, một hợp âm đổi màu không báo trước, một cao trào dâng lên tới đỉnh. Các nghiên cứu chụp hình ảnh não cho thấy vào những lúc ấy, hệ thống tưởng thưởng của não hoạt động mạnh, giống như khi ta trải qua những niềm vui khác trong đời.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Bước vào chuyên mục cuối, âm nhạc và con người, mình bắt đầu bằng một trải nghiệm kỳ lạ mà nhiều người từng có: đang nghe một bài hát, bỗng sống lưng lạnh toát, hai cánh tay nổi gai ốc. Âm thanh chỉ là sóng trong không khí, vậy mà nó chạm được tới da thịt.
Những khoảnh khắc hay gây rùng mình
Các nhà nghiên cứu từng hỏi nhiều người nghe xem họ nổi da gà ở đâu trong bài nhạc. Có những điểm chung: khi một giọng hát hay nhạc cụ mới bất ngờ vào, khi âm thanh to dần lên rồi bùng ra, khi hoà âm rẽ sang một màu không đoán trước.
Một khoảnh khắc khác hay được nhắc tới là khi giai điệu chạm một nốt căng rồi từ từ tan vào nốt nghỉ, cái căng và nghỉ mà mình đã nói ở tập về hợp âm. Chỉ một nốt treo lơ lửng rồi được giải quyết có thể làm người ta rưng rưng.
Lời hát cũng đóng vai trò lớn. Một câu hát chạm đúng vào chuyện riêng của bạn, vào một kỷ niệm, có thể làm bạn nổi da gà ngay cả khi giai điệu không có gì đặc biệt.
Bạn thử nhớ lại những lần mình nổi da gà khi nghe nhạc. Rất có thể nó rơi vào một trong những kiểu khoảnh khắc này.
Não chờ đợi và được tưởng thưởng
Một số nghiên cứu dùng máy chụp não khi người tham gia nghe những bản nhạc khiến họ rùng mình. Kết quả cho thấy những vùng não liên quan tới tưởng thưởng và khoái cảm hoạt động mạnh hơn hẳn vào những khoảnh khắc ấy.
Thú vị hơn, có nghiên cứu ghi nhận hoạt động tăng lên ngay cả trong lúc chờ đợi, vài giây trước đỉnh cảm xúc. Tức là não đang đoán trước điều sắp tới, và chính sự háo hức chờ đợi cũng là một phần niềm vui.
Điều này khớp với những gì mình đã nói xuyên suốt podcast: âm nhạc là trò chơi dự đoán. Nhạc sĩ dựng kỳ vọng, rồi đáp ứng, trì hoãn hay đánh lừa nó. Khi được đáp ứng sau một hồi chờ, hoặc bị bất ngờ một cách đẹp đẽ, não thưởng cho ta một cảm giác dễ chịu.
Còn vì sao phản ứng lại là nổi da gà thì các nhà khoa học vẫn đang bàn. Nổi da gà là phản ứng cổ xưa của cơ thể khi lạnh hay xúc động mạnh, và âm nhạc dường như mượn đường dây ấy.
Vì sao không phải ai cũng bị?
Không phải ai cũng nổi da gà khi nghe nhạc, và điều đó hoàn toàn bình thường. Một số người hay bị, một số hiếm khi, một số chưa từng.
Nghiên cứu cho thấy phản ứng này liên quan tới tính cách và trải nghiệm: những người cởi mở với trải nghiệm mới, hay để ý cảm xúc, có vẻ hay nổi da gà hơn. Mức độ quen thuộc với bài nhạc và với thể loại cũng ảnh hưởng.
Không nổi da gà không có nghĩa là bạn không cảm nhận âm nhạc. Cảm xúc âm nhạc có rất nhiều dạng: thư thái, muốn nhảy, rưng rưng, hoài niệm, phấn chấn. Nổi da gà chỉ là một dạng dễ thấy.
Cũng có những người rất hiếm khi thấy vui khi nghe nhạc dù vẫn cảm nhận những niềm vui khác bình thường. Các nhà khoa học đang tìm hiểu hiện tượng này, nó cho thấy âm nhạc chạm vào não theo những đường riêng.
Vì sao cùng một bài, lần sau ít rùng mình hơn?
Bạn có thể đã thấy: một bài hát lần đầu làm bạn nổi da gà, nghe tới lần thứ hai mươi thì cảm giác nhạt dần. Khi đã biết chắc điều sắp tới, sự bất ngờ không còn.
Nhưng cũng có những bài mà mỗi lần nghe tới đoạn ấy, da gà vẫn nổi. Có lẽ vì sự chờ đợi một khoảnh khắc yêu thích tự nó đã là niềm vui, như đã nói ở trên.
Bối cảnh cũng quan trọng. Nghe một bài trong buổi hoà nhạc trực tiếp, giữa đám đông cùng hát, cảm xúc thường mạnh hơn nghe một mình qua loa điện thoại.
Để giữ được cảm giác ấy, đôi khi nên cất một bài hát yêu thích đi một thời gian, rồi nghe lại vào đúng lúc, ở đúng nơi.
Tìm lại những khoảnh khắc ấy
Hãy lập một danh sách nhỏ những bài nhạc từng làm bạn nổi da gà, kèm ghi chú đoạn nào. Lâu lâu nghe lại, với tai nghe tốt, trong yên tĩnh.
Rồi thử hỏi: chuyện gì xảy ra trong âm nhạc ở đoạn đó. Một nhạc cụ mới vào, một nốt cao, một hợp âm lạ, hay một câu lời. Câu trả lời sẽ cho bạn biết tai mình nhạy với điều gì.
Mở rộng ra những thể loại khác: nhiều người lần đầu nổi da gà với một đoạn ca trù, một câu vọng cổ, một bản giao hưởng, những thứ trước đó họ nghĩ không dành cho mình.
Tập sau mình nói về một hiện tượng ngược lại, không mấy dễ chịu: giai điệu cứ bám trong đầu, đuổi mãi không đi.
Câu hỏi thường gặp
Nổi da gà khi nghe nhạc có phải dấu hiệu bất thường không?
Không. Đây là phản ứng bình thường của nhiều người trước những khoảnh khắc âm nhạc gây xúc động mạnh. Nó không gây hại gì.
Vì sao bài hát buồn lại làm ta thấy dễ chịu?
Các nhà nghiên cứu cho rằng nhạc buồn cho ta trải nghiệm cảm xúc buồn trong một khung an toàn, không có mất mát thật, kèm cảm giác được đồng cảm. Nhiều người thấy được an ủi khi nghe nhạc buồn.
Âm nhạc có thể làm người ta khóc không?
Có. Nhiều người rơi nước mắt khi nghe một bản nhạc, nhất là khi nó gợi nhớ kỷ niệm hay chạm vào cảm xúc đang có. Đó là phản ứng bình thường.
Nhạc không lời có làm nổi da gà không?
Có. Nhiều người nổi da gà với nhạc không lời, đặc biệt ở những đoạn cao trào của nhạc giao hưởng, nhạc phim. Lời hát không phải điều kiện bắt buộc.
Có phải người học nhạc ít bị xúc động hơn vì hay phân tích?
Không hẳn. Nhiều nhạc công vẫn xúc động mạnh khi nghe nhạc, có khi còn nhạy hơn vì nhận ra những chi tiết tinh tế. Phân tích và cảm nhận có thể đi cùng nhau.
