Những bài hát thời tuổi trẻ theo ta suốt đời vì chúng gắn với giai đoạn mà trí nhớ con người ghi lại đậm nhất, khoảng từ tuổi mới lớn tới đầu tuổi trưởng thành, khi mọi trải nghiệm còn mới mẻ, nhiều cảm xúc và đang định hình con người mình. Âm nhạc nghe trong những năm ấy trở thành sợi dây buộc chặt cả một thời.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Chỉ cần vài nốt dạo đầu của một bài hát thời học trò, bạn có thể thấy mình quay về sân trường, chiếc xe đạp, mùa hè năm ấy. Tập này mình tìm hiểu vì sao âm nhạc có sức mạnh mở cửa ký ức như vậy.
Giai đoạn ký ức đậm nhất
Các nhà tâm lý học nhận thấy khi người lớn tuổi được hỏi kể lại những ký ức của đời mình, có một giai đoạn được nhắc tới nhiều hơn hẳn: khoảng từ tuổi mười mấy tới tuổi hai mươi mấy. Hiện tượng này được ghi nhận ở nhiều nơi.
Có nhiều cách giải thích. Đây là giai đoạn của nhiều lần đầu tiên: mối tình đầu, lần đầu xa nhà, công việc đầu tiên. Những trải nghiệm mới và giàu cảm xúc được ghi nhớ sâu hơn. Đây cũng là lúc ta hình thành bản sắc, tự hỏi mình là ai.
Âm nhạc nghe trong giai đoạn này vì thế được gắn với rất nhiều ký ức quan trọng. Các nghiên cứu về âm nhạc cũng thấy xu hướng tương tự: người ta thường nhớ rõ và yêu thích những bài hát thịnh hành thời mình khoảng tuổi thiếu niên và đầu đôi mươi.
Không có gì lạ khi bố mẹ bạn mê những bài của thời họ đi học, và chính bạn, vài chục năm nữa, cũng sẽ mê những bài của thời bạn bây giờ.
Âm nhạc gắn với cảm xúc nên nhớ lâu
Trí nhớ có xu hướng giữ kỹ những gì gắn với cảm xúc mạnh. Và âm nhạc là thứ gắn với cảm xúc rất tự nhiên, như mình đã nói ở tập về nổi da gà.
Thêm nữa, tuổi trẻ là lúc ta nghe một bài hát rất nhiều lần, chép lời vào sổ, hát cùng bạn bè, nghe đi nghe lại khi buồn. Sự lặp lại cộng với cảm xúc là công thức để nhớ lâu.
Một bài hát vì vậy không đứng một mình trong trí nhớ. Nó gắn với nơi chốn, con người, mùi vị, thời tiết. Khi bài hát vang lên, cả chùm ký ức ấy được kéo lên theo.
Đó là lý do một bài hát có thể làm người này vui, người kia buồn, tuỳ nó gắn với chuyện gì trong đời họ.
Âm nhạc với người cao tuổi
Với nhiều người cao tuổi, nghe lại những bài hát thời trẻ là niềm vui lớn. Nó khơi gợi chuyện trò, giúp họ kể lại một thời, kết nối với con cháu.
Có một quan sát xúc động được nhiều người chăm sóc người bệnh kể lại: những người suy giảm trí nhớ nặng, không còn nhận ra người thân, đôi khi vẫn hát theo được trọn một bài hát quen từ thời trẻ. Các nhà nghiên cứu cho rằng trí nhớ âm nhạc có thể được giữ lại lâu hơn một số loại trí nhớ khác.
Vì vậy âm nhạc được dùng trong các hoạt động chăm sóc người cao tuổi ở nhiều nơi, để giúp họ vui hơn, giao tiếp tốt hơn. Đây là hoạt động hỗ trợ, không phải cách chữa bệnh, và mọi quyết định điều trị cần theo hướng dẫn của bác sĩ.
Nếu trong nhà có ông bà lớn tuổi, hãy thử hỏi ông bà thích bài gì hồi trẻ, rồi cùng nghe. Đó có thể là một trong những buổi chiều đẹp nhất của cả nhà.
Gu âm nhạc có khép lại sau tuổi trẻ?
Có quan sát cho rằng sau một độ tuổi, người ta ít tìm nghe nhạc mới, chủ yếu quay lại những bài quen. Một phần vì bận rộn, một phần vì những bài quen mang lại cảm giác an toàn, dễ chịu.
Nhưng điều đó không phải quy luật cứng. Rất nhiều người khám phá những thể loại mới ở tuổi bốn mươi, năm mươi, thậm chí lớn hơn. Đôi tai không bao giờ quá già để học nghe.
Một cách hay là để con cháu giới thiệu nhạc của thời chúng, và mình giới thiệu nhạc thời mình. Như trò chơi nghe so sánh ở tập trước, đây là cách mở rộng gu cho cả hai phía.
Cũng có thể đi theo hướng ngược lại: tìm hiểu những bài hát của thời trước mình, của thời ông bà, để hiểu thêm về những người mình thương.
Làm một chiếc hộp ký ức âm nhạc
Thử làm một danh sách mười bài hát gắn với những giai đoạn khác nhau của đời bạn, mỗi bài kèm một dòng ghi chú: năm nào, ở đâu, với ai.
Danh sách ấy là một cuốn nhật ký bằng âm thanh. Nghe lại theo thứ tự, bạn sẽ thấy mình đi qua cả một hành trình.
Nếu làm cùng bố mẹ, ông bà, bạn sẽ nghe được những câu chuyện mà có khi chưa bao giờ được kể. Hãy ghi âm lại những câu chuyện ấy cùng với bài hát.
Tập cuối cùng của loạt này, mình nói về một khả năng hiếm mà nhiều người tò mò: cao độ tuyệt đối, và liệu nó có học được không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nghe bài hát cũ lại thấy buồn?
Vì bài hát gợi lại những ký ức và con người của một thời đã qua. Cảm giác hoài niệm thường vừa ngọt vừa buồn. Nhiều người vẫn thích cảm giác ấy vì nó nhắc họ về những điều đáng quý.
Âm nhạc có chữa được bệnh sa sút trí nhớ không?
Không. Âm nhạc không phải là thuốc chữa, nhưng có thể giúp người bệnh vui hơn, giảm lo âu và giao tiếp tốt hơn trong một số trường hợp. Việc điều trị cần theo hướng dẫn của bác sĩ.
Vì sao người già hay nghe một bài nhiều lần?
Những bài quen mang lại cảm giác dễ chịu, an toàn và gợi lại ký ức đẹp. Nghe lại nhiều lần là điều bình thường, không phải dấu hiệu bất thường.
Có nên mở nhạc cho người bệnh nằm viện nghe không?
Nhạc nhẹ người bệnh yêu thích có thể giúp thư giãn, nhưng cần hỏi ý kiến nhân viên y tế và để ý phản ứng của người bệnh. Dùng tai nghe ở âm lượng nhỏ để không làm phiền người khác.
Trẻ em có nhớ bài hát lâu như người lớn không?
Trẻ em nhớ bài hát rất nhanh, nhất là những bài hát nhiều lần. Những bài hát thời thơ ấu, như đồng dao, bài hát ru, thường theo người ta tới tận khi trưởng thành.
