Beethoven vẫn sáng tác được khi tai đã điếc vì một nhạc sĩ được rèn luyện hàng chục năm có thể nghe âm nhạc trong đầu: nhìn bản nhạc là nghe thấy, nghĩ tới một hợp âm là biết nó vang thế nào. Ông viết bằng trí nhớ âm thanh và kinh nghiệm cả đời, và một số tác phẩm vĩ đại nhất của ông ra đời đúng vào những năm ông gần như không còn nghe được gì.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Một nhạc sĩ mất thính giác nghe như một bi kịch không lối thoát, như hoạ sĩ bị mù. Câu chuyện của Ludwig van Beethoven cho thấy bộ não người có thể làm được những điều đáng kinh ngạc, và cả cái giá ông phải trả.
Từ Bonn tới Vienna
Ludwig van Beethoven sinh năm một nghìn bảy trăm bảy mươi ở thành phố Bonn, nay thuộc nước Đức. Ông được dạy nhạc từ nhỏ, có tuổi thơ không mấy êm ấm với người cha nghiêm khắc.
Khoảng đầu hai mươi tuổi, ông chuyển tới Vienna, thủ đô âm nhạc của châu Âu lúc bấy giờ, học thêm với những nhạc sĩ lớn, trong đó có Haydn. Ông nhanh chóng nổi tiếng là một nghệ sĩ piano xuất sắc, đặc biệt giỏi ứng tác.
Âm nhạc của Beethoven bắt đầu từ ngôn ngữ của thời kỳ Cổ điển mà Haydn và Mozart đã định hình, rồi đẩy nó tới những giới hạn mới về độ dài, độ kịch tính và cảm xúc. Ông thường được coi là chiếc cầu nối sang thời kỳ Lãng mạn.
Đúng lúc sự nghiệp đang lên, ông nhận ra một điều đáng sợ: tai mình đang yếu đi.
Thính lực mất dần và lá thư không gửi
Beethoven bắt đầu nghe kém vào khoảng cuối tuổi hai mươi. Ông bị ù tai, khó nghe những âm cao, khó theo kịp những cuộc trò chuyện. Nguyên nhân chính xác đến nay vẫn chưa được xác định, đã có nhiều giả thuyết nhưng chưa có kết luận chắc chắn.
Năm một nghìn tám trăm linh hai, ở làng Heiligenstadt gần Vienna, ông viết một lá thư dài gửi hai người em, bày tỏ nỗi tuyệt vọng vì bệnh tai, việc phải sống tách biệt vì sợ người khác phát hiện, và cả ý nghĩ muốn kết thúc cuộc đời. Ông viết rằng chính nghệ thuật đã giữ ông lại.
Lá thư không được gửi đi, người ta chỉ tìm thấy nó trong giấy tờ của ông sau khi ông mất. Ngày nay nó được gọi là Di chúc Heiligenstadt, một tư liệu quý cho thấy con người phía sau những bản nhạc.
Sau đó ông vẫn tiếp tục viết, và giai đoạn này mở ra những tác phẩm mạnh mẽ nhất của ông, như bản giao hưởng thứ ba và thứ năm.
Nghe bằng bộ não: thính giác bên trong
Làm sao người điếc viết nhạc? Câu trả lời nằm ở kỹ năng mà mọi nhạc sĩ được đào tạo bài bản đều rèn: nghe bên trong. Một người đã nghe, chơi và viết nhạc hàng chục năm có thể nhìn một bản nhạc và nghe nó vang lên trong đầu, như bạn đọc thầm một câu văn mà vẫn nghe thấy giọng.
Beethoven đã có kho kinh nghiệm khổng lồ về âm thanh từng nhạc cụ, từng hợp âm, từng cách phối dàn nhạc trước khi điếc hẳn. Kho ấy cho phép ông tưởng tượng chính xác một tác phẩm mới sẽ vang lên thế nào.
Ông cũng là người phác thảo rất nhiều. Các cuốn sổ phác thảo còn lại cho thấy ông viết đi viết lại một ý nhạc nhiều lần, gọt dần cho tới khi hài lòng. Sáng tác với ông là lao động bền bỉ.
Có giai thoại kể ông cắn một cây que gắn vào đàn piano để cảm nhận rung động qua xương hàm. Đây là chuyện được kể lại nhiều nhưng chưa chắc chắn, nên nghe như một giai thoại. Điều chắc chắn hơn là những cuốn sổ trò chuyện, nơi bạn bè viết câu hỏi để ông đọc và trả lời bằng lời nói.
Đêm ra mắt Giao hưởng số chín
Năm một nghìn tám trăm hai mươi bốn, ở Vienna, Giao hưởng số chín của Beethoven được trình diễn lần đầu. Đây là một trong những bản giao hưởng nổi tiếng đầu tiên đưa dàn hợp xướng và giọng hát đơn ca vào chương cuối, với lời từ bài thơ Khúc hoan ca của Friedrich Schiller.
Beethoven đứng trên sân khấu cùng người chỉ huy, ra dấu tốc độ cho dàn nhạc, dù ông không còn nghe được tiếng nhạc. Theo lời kể lưu truyền từ những người có mặt, khi bản nhạc kết thúc, ông vẫn quay lưng về phía khán giả, và một nữ ca sĩ đã nhẹ nhàng xoay ông lại để ông thấy cả khán phòng đang vỗ tay.
Các chi tiết trong câu chuyện có thể đã được tô điểm qua nhiều lần kể, nhưng việc ông gần như điếc hoàn toàn khi ấy là điều chắc chắn.
Giai điệu Khúc hoan ca về sau trở thành một trong những giai điệu được biết tới rộng rãi nhất thế giới, được dùng trong rất nhiều dịp lễ và được chọn làm bài ca chính thức của châu Âu.
Nghe Beethoven với câu chuyện ấy trong đầu
Những tác phẩm cuối đời của Beethoven, như các tứ tấu đàn dây cuối cùng và các sonata piano cuối, nghe khác hẳn giai đoạn trước: trầm tư hơn, lạ hơn, có lúc như một người đang nói chuyện với chính mình.
Không nên giải thích mọi thứ bằng bệnh điếc, vì phong cách của ông thay đổi do nhiều lý do. Nhưng biết hoàn cảnh ấy giúp ta nghe với sự trân trọng nhiều hơn.
Nếu bắt đầu, hãy nghe chương đầu Giao hưởng số năm với bốn nốt mở đầu nổi tiếng, rồi chương cuối Giao hưởng số chín. Khoảng cách giữa hai tác phẩm là hai mươi năm sống chung với sự im lặng.
Và nếu bạn hay người thân đang nghe kém dần, đừng chủ quan. Ù tai kéo dài, nghe khó dần là dấu hiệu nên đi khám bác sĩ tai mũi họng sớm. Tập sau mình kể chuyện chiếc máy hát, phát minh đã thay đổi hoàn toàn cách con người nghe nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Beethoven bị điếc hoàn toàn từ khi nào?
Thính lực của ông giảm dần qua nhiều năm từ cuối tuổi hai mươi. Trong khoảng mười năm cuối đời, ông được cho là gần như điếc hoàn toàn và phải giao tiếp chủ yếu qua những cuốn sổ trò chuyện.
Beethoven có bao nhiêu bản giao hưởng?
Beethoven hoàn thành chín bản giao hưởng. Những bản nổi tiếng nhất gồm số ba, số năm, số sáu và số chín. Ông có để lại phác thảo cho một bản tiếp theo nhưng chưa viết xong.
Khúc hoan ca có lời tiếng gì?
Lời trong chương cuối Giao hưởng số chín là tiếng Đức, lấy từ bài thơ của Friedrich Schiller, có chỉnh sửa và thêm vài câu do Beethoven viết. Khi được dùng làm bài ca của châu Âu thì thường chỉ dùng phần giai điệu không lời.
Người điếc có thể học nhạc được không?
Có những người khiếm thính vẫn học và biểu diễn âm nhạc, dựa vào cảm nhận rung động, thị giác và phần thính lực còn lại. Mỗi trường hợp khác nhau, nên tìm hiểu với chuyên gia và giáo viên có kinh nghiệm.
Vì sao Beethoven được coi là chiếc cầu sang thời kỳ Lãng mạn?
Vì ông bắt đầu với hình thức Cổ điển nhưng mở rộng chúng về độ dài, độ kịch tính và đặt cảm xúc cá nhân lên trung tâm. Các nhà soạn nhạc thế kỷ mười chín đều coi ông là cột mốc phải vượt qua.
