Trẻ dịu lại khi nghe hát ru vì nhiều thứ cùng lúc báo cho bé rằng mọi việc đều an toàn: giọng của người thân, nhịp chậm đều như cái võng đung đưa, giai điệu ít thay đổi lặp đi lặp lại, và vòng tay hay cái nôi đung đưa theo nhịp hát. Hát ru Việt mỗi miền mang một giọng riêng, từ tiếng à ơi miền Bắc, tiếng ru ầu ơ của miền Nam, tới những làn ru ngân dài ở miền Trung.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Có lẽ âm nhạc đầu tiên mà người Việt nào cũng được nghe là tiếng ru của bà, của mẹ. Tập này mình tìm hiểu vì sao hát ru có sức mạnh dỗ dành lạ kỳ, và nghe lại những làn ru của ba miền.
Vì sao hát ru dỗ được trẻ?
Các nhà nghiên cứu nhận thấy khi người lớn hát cho trẻ sơ sinh, họ tự nhiên thay đổi giọng: chậm hơn, cao hơn một chút, nhiều lặp lại hơn, cảm xúc ấm áp hơn so với khi hát cho người lớn. Trẻ sơ sinh thường chú ý và dịu lại với kiểu hát này.
Nhịp chậm và đều của hát ru gần với nhịp đung đưa của võng, của tay mẹ, có khi gần với nhịp thở khi nghỉ. Sự đều đặn ấy giúp trẻ thả lỏng, giảm kích thích.
Giai điệu hát ru thường đơn giản, ít nhảy xa, lặp đi lặp lại. Não của trẻ không phải xử lý điều gì mới, không có bất ngờ, đúng điều cần để chìm vào giấc ngủ.
Một nghiên cứu lớn cho người ở nhiều nơi trên thế giới nghe các bài hát của những nền văn hoá xa lạ, và họ vẫn nhận ra đâu là bài hát ru khá chính xác. Hát ru dường như có những đặc điểm chung vượt qua ngôn ngữ.
À ơi miền Bắc
Hát ru miền Bắc thường mở đầu và kết thúc câu bằng tiếng à ơi, nhịp chậm, giọng mềm. Lời ru phần lớn là ca dao, thể lục bát, được ngân kéo dài từng chữ.
Một câu ru quen thuộc là Cái ngủ mày ngủ cho lâu, mẹ mày đi cấy đồng sâu chưa về. Lời ru gắn với đời sống làng quê đồng bằng, công việc đồng áng, hình ảnh con cò, cánh đồng, dòng sông.
Giai điệu ru miền Bắc thường bám sát thanh điệu của lời, như mình đã nói ở tập về ngũ cung. Người ru ngân nga, luyến láy nhẹ, mỗi người một cách, không có một bản chuẩn.
Nhiều người còn nhớ tiếng ru của bà trong buổi trưa hè, tiếng võng kẽo kẹt, quạt nan phe phẩy. Đó là âm thanh của cả một tuổi thơ.
Ru miền Trung và ầu ơ miền Nam
Miền Trung có nhiều làn ru khác nhau theo từng vùng, từ Thanh Nghệ tới Huế, Quảng Nam và xa hơn. Ru miền Trung thường ngân dài, giọng trầm buồn, có những tiếng đệm riêng. Hát ru xứ Huế nổi tiếng với giọng chậm rãi, sâu lắng, mang nét trang nhã của đất cố đô.
Miền Nam ru bằng tiếng ầu ơ, giọng ngọt và kéo dài. Một câu ru phổ biến là Ầu ơ ví dầu cầu ván đóng đinh, cầu tre lắc lẻo gập ghềnh khó đi. Lời ru gắn với sông nước, cầu khỉ, xuồng ghe, vườn cây trái.
Giai điệu ru miền Nam thường có nét gần với các điệu hò, điệu lý của vùng, đôi khi mang hơi hướng của nhạc tài tử.
Dù khác giọng, ba miền có chung một tinh thần: lời ru là lời người lớn nói với đứa trẻ, nhưng cũng là lời họ tự nói với chính mình.
Vì sao lời ru thường buồn?
Nghe kỹ lời ru Việt, bạn sẽ thấy nhiều câu rất buồn: chuyện thân phận, chuyện chia ly, chuyện vất vả, cảnh mẹ đi làm xa, cảnh mồ côi. Đứa trẻ thì chưa hiểu lời, vậy những lời ấy dành cho ai?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hát ru là lúc người mẹ, người bà, thường là phụ nữ, được bày tỏ những nỗi niềm khó nói thành lời trong cuộc sống hằng ngày. Tiếng ru vừa dỗ con vừa vỗ về chính mình.
Lời ru cũng là cách truyền lại ca dao, tục ngữ, những bài học đạo lý và kinh nghiệm sống. Đứa trẻ lớn lên trong tiếng ru, những câu ca dao thấm vào từ lúc chưa biết nói.
Đó là lý do hát ru được coi là một phần quan trọng của văn hoá dân gian, không chỉ là bài hát dỗ ngủ.
Giữ lời ru trong nhà mình
Ngày nay nhiều gia đình trẻ mở nhạc ru từ điện thoại, loa thông minh. Điều đó tiện lợi, nhưng không thay được giọng của người thân. Trẻ phản ứng đặc biệt với giọng của chính bố mẹ.
Bạn không cần thuộc nhiều bài. Hãy xin ông bà dạy lại vài câu ru quen thuộc của quê mình, ghi âm giọng ông bà làm kỷ niệm. Đó là món quà cho cả con và cháu sau này.
Nếu không nhớ lời ru truyền thống, bạn có thể ru bằng bất kỳ bài hát chậm nào bạn thuộc, thậm chí chỉ ngân à ơi theo nhịp đung đưa. Điều quan trọng là nhịp chậm, giọng nhẹ và sự gần gũi.
Tập sau mình kể về một thứ âm nhạc khác gắn với những dịp lớn của đời người Việt: nhạc lễ và phường bát âm.
Câu hỏi thường gặp
Hát ru có giúp trẻ ngủ ngon hơn không?
Nhiều phụ huynh thấy hát ru giúp con dịu lại và dễ vào giấc hơn. Hát ru đều đặn cũng trở thành tín hiệu báo giờ đi ngủ. Nếu trẻ thường xuyên khó ngủ, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi.
Hát ru bằng nhạc ghi âm có được không?
Được, nhưng giọng hát trực tiếp của người thân thường có tác dụng gần gũi hơn. Có thể kết hợp, như hát vài câu rồi mở nhạc nhẹ khi con đã lim dim.
Bố có nên hát ru cho con không?
Rất nên. Hát ru không chỉ là việc của mẹ hay bà. Giọng bố trầm ấm cũng giúp con dịu lại và tạo sự gắn bó giữa bố và con.
Vì sao hát ru miền Nam gọi là ầu ơ?
Đó là tiếng đệm quen thuộc mở đầu câu ru ở Nam Bộ, giống như à ơi ở miền Bắc. Tiếng đệm giúp người ru ngân giọng và tạo không khí trước khi vào lời.
Hát ru có được công nhận là di sản không?
Hát ru là một phần quan trọng của dân ca và văn hoá dân gian Việt Nam, được nhiều địa phương và nhà nghiên cứu quan tâm sưu tầm, bảo tồn. Cách tốt nhất để giữ nó là tiếp tục hát cho con cháu nghe.
