Trước khi có máy hát, muốn nghe nhạc thì phải có người chơi ngay trước mặt mình. Từ khi âm thanh được ghi lại và phát lại, con người nghe nhạc được bất cứ lúc nào, nghe đi nghe lại một bản, nghe một mình trong phòng, và âm nhạc của một ngôi làng có thể đi khắp thế giới. Đó là một trong những thay đổi lớn nhất của lịch sử âm nhạc.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Hôm nay bạn mở điện thoại là có hàng triệu bài hát. Ông bà mình có thể còn nhớ cái máy hát quay tay, những đĩa hát cải lương xưa. Tập này mình kể hành trình đó, và những điều ghi âm đã lặng lẽ thay đổi trong chính âm nhạc.
Lá thiếc và giọng nói đầu tiên
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi bảy, nhà phát minh người Mỹ Thomas Edison giới thiệu máy ghi âm và phát lại âm thanh. Một cây kim gắn với màng rung khắc những rãnh lên lá thiếc bọc quanh một ống tròn. Quay lại, cây kim chạy theo rãnh và màng rung tái tạo âm thanh.
Âm thanh đầu tiên nổi tiếng được thu lại là giọng chính Edison đọc một bài đồng dao. Chất lượng rất kém, nghe rè và mờ, nhưng nó mở ra một khả năng chưa từng có: âm thanh có thể được giữ lại.
Chỉ khoảng mười năm sau, Emile Berliner phát triển máy hát dùng đĩa phẳng thay vì ống tròn. Đĩa phẳng dễ sản xuất hàng loạt bằng khuôn ép, và đó là con đường dẫn tới ngành công nghiệp đĩa hát.
Thời đầu, thu âm hoàn toàn bằng cơ học: nhạc công phải đứng chen chúc trước một cái loa hình phễu lớn, nhạc cụ to đứng xa, giọng hát nhỏ đứng gần.
Vì sao bài hát phổ thông thường dài khoảng ba phút?
Đĩa hát đời đầu quay nhanh và mỗi mặt chỉ chứa được khoảng ba tới bốn phút âm thanh. Bài hát muốn được thu thì phải gói gọn trong thời gian đó.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng giới hạn kỹ thuật này đã góp phần định hình độ dài quen thuộc của ca khúc phổ thông. Thói quen được hình thành, và khi kỹ thuật cho phép dài hơn, phần lớn bài hát vẫn giữ quanh mức đó.
Đến cuối những năm bốn mươi của thế kỷ hai mươi, đĩa than quay chậm ra đời, mỗi mặt chứa được khoảng hai mươi phút. Từ đó xuất hiện khái niệm album, một tập nhiều bài được sắp xếp như một tác phẩm trọn vẹn.
Những bản giao hưởng dài trước đây phải cắt thành nhiều mặt đĩa, người nghe phải đứng dậy lật đĩa liên tục. Đĩa than giúp nghe trọn một chương mà không bị ngắt.
Ghi âm thay đổi chính âm nhạc
Khi có thể nghe lại một bản thu hàng trăm lần, người nghe trở nên khó tính hơn với những lỗi nhỏ. Người biểu diễn cũng vậy. Một nốt hụt trong buổi hoà nhạc trôi qua và bị quên, nhưng trên đĩa thì nằm đó mãi.
Ghi âm cũng thay đổi cách học nhạc. Trước kia muốn học một phong cách phải tìm người chơi phong cách đó. Có đĩa hát, người học ở bất kỳ đâu cũng nghe được các bậc thầy và bắt chước. Jazz và blues lan khắp thế giới phần lớn nhờ đĩa hát.
Radio từ những năm hai mươi đưa âm nhạc vào từng gia đình. Băng cát xét vào khoảng những năm sáu mươi, bảy mươi cho phép người ta tự thu và mang nhạc theo người. Đĩa quang thời kỹ thuật số ra đời đầu những năm tám mươi, rồi tệp nhạc trên máy tính và nghe nhạc trực tuyến.
Mỗi bước đều làm âm nhạc dễ tiếp cận hơn, và mỗi bước cũng đặt ra những câu hỏi mới về bản quyền và về giá trị của người làm nhạc.
Đĩa hát ở Việt Nam ngày xưa
Từ đầu thế kỷ hai mươi, các hãng đĩa nước ngoài đã vào Việt Nam thu âm những loại hình âm nhạc bản địa, đặc biệt là đờn ca tài tử và cải lương ở Sài Gòn. Những đĩa hát này giúp nhiều làn điệu, nhiều giọng ca thời ấy còn được nghe tới ngày nay.
Máy hát quay tay với cái loa hình bông loa kèn từng là món đồ quý trong những gia đình khá giả ở thành thị. Cả xóm có khi kéo tới một nhà để nghe một đĩa cải lương mới.
Về sau, radio và băng cát xét phổ biến rộng hơn nhiều. Nhiều người Việt còn nhớ những chiếc máy cát xét, những cuốn băng thu lại từ radio, cảnh dùng bút chì quấn lại băng bị rối.
Những bản ghi xưa ấy là tư liệu quý cho người nghiên cứu nhạc cổ truyền. Chúng cho thấy lối hát, lối đàn của một thế kỷ trước, trước khi có nhiều thay đổi.
Vì sao người ta quay lại với đĩa than?
Trong những năm gần đây, đĩa than được nhiều người trẻ tìm lại. Một phần vì âm thanh, một phần vì cảm giác: cầm một tấm bìa lớn, đặt kim, nghe trọn một mặt đĩa mà không bấm chuyển bài.
Về âm thanh, đĩa than và tệp kỹ thuật số chất lượng cao đều có ưu nhược riêng, và tranh luận cái nào hay hơn vẫn chưa ngã ngũ. Nhiều khi cái người ta yêu là nghi thức nghe, sự chú tâm mà đĩa than đòi hỏi.
Bạn không cần đĩa than để có trải nghiệm ấy. Thử một tối tắt thông báo điện thoại, chọn một album và nghe từ đầu tới cuối theo đúng thứ tự, không bỏ bài. Bạn sẽ nghe thấy câu chuyện mà người làm album muốn kể.
Chuyên mục sau mình về với di sản âm nhạc Việt Nam, mở đầu bằng nhã nhạc cung đình Huế.
Câu hỏi thường gặp
Đĩa than có cần bảo quản đặc biệt không?
Có. Nên cất đĩa đứng thẳng trong bìa, tránh nắng và nhiệt độ cao, cầm ở mép đĩa và nhãn giữa để không để lại dấu vân tay trên rãnh. Khí hậu ẩm cũng làm bìa đĩa dễ mốc.
Máy hát đầu tiên có phát được nhạc không?
Có thể phát nhạc nhưng chất lượng rất hạn chế, âm trầm và âm cao đều bị mất nhiều. Phải qua nhiều cải tiến, nhất là khi chuyển sang thu âm bằng micro điện, âm nhạc trên đĩa mới nghe đầy đặn hơn.
Nghe nhạc trực tuyến có làm người nghe kém tập trung hơn không?
Có ý kiến cho rằng kho nhạc quá lớn và dễ chuyển bài làm người ta nghe lướt hơn. Nhưng đó là thói quen chứ không phải công nghệ quyết định. Bạn vẫn có thể chủ động nghe trọn vẹn một album.
Băng cát xét có còn được dùng không?
Băng cát xét không còn phổ biến nhưng vẫn có những người sưu tầm và một số nghệ sĩ phát hành băng như món quà lưu niệm. Nhiều cuốn băng gia đình xưa cũng đáng được chuyển sang tệp số trước khi băng hỏng.
Vì sao bản thu cũ nghe rè và mỏng?
Vì công nghệ thu ngày xưa chỉ ghi được một dải tần số hẹp và có nhiễu từ chính đĩa. Nhiều bản thu cũ ngày nay đã được phục hồi bằng kỹ thuật số để giảm tiếng rè mà vẫn giữ giọng hát gốc.
