Mozart đúng là một thần đồng có thật: ông biểu diễn khắp châu Âu khi còn là đứa trẻ, viết những bản nhạc đầu tiên từ rất nhỏ, và để lại hơn sáu trăm tác phẩm khi mất ở tuổi ba mươi lăm. Nhưng câu chuyện ông bị đối thủ là Salieri đầu độc thì chỉ là giai thoại, không có bằng chứng, và lan rộng chủ yếu nhờ kịch và phim ảnh về sau.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Hiếm nhà soạn nhạc nào bị bao phủ bởi nhiều huyền thoại như Mozart. Tập này mình làm một việc nhỏ: tách những gì đã được tư liệu ghi nhận với những gì là thêu dệt, rồi để âm nhạc của ông tự nói.
Đứa trẻ đi khắp châu Âu
Wolfgang Amadeus Mozart sinh năm một nghìn bảy trăm năm mươi sáu ở Salzburg, nay thuộc nước Áo. Cha ông, Leopold Mozart, là một nhạc công và nhà sư phạm âm nhạc có tiếng, người đã dạy và quản lý sự nghiệp của con từ rất sớm.
Khi còn nhỏ, Mozart và chị gái Maria Anna, thường gọi là Nannerl, được cha đưa đi biểu diễn ở nhiều triều đình và thành phố lớn châu Âu như Vienna, Paris, London. Những chuyến đi kéo dài nhiều năm, trên xe ngựa, giữa thời tiết khắc nghiệt và bệnh tật.
Mozart viết những bản nhạc ngắn đầu tiên khi mới khoảng năm tuổi, và bản giao hưởng đầu tiên khi còn là một đứa trẻ. Những điều này được ghi lại khá chi tiết trong thư từ của gia đình, một nguồn tư liệu quý giá.
Cũng nên nhìn tuổi thơ ấy cho công bằng: đó là tuổi thơ của lao động nặng nhọc, liên tục biểu diễn trước người lạ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó vừa rèn nên thiên tài vừa để lại dấu vết trên sức khoẻ và tính cách ông.
Những câu chuyện được ghi nhận
Một câu chuyện nổi tiếng kể rằng năm mười bốn tuổi, ở Rome, Mozart nghe một bản thánh ca nhiều bè vốn được giữ kín trong nhà nguyện của Giáo hoàng, rồi về chép lại gần như toàn bộ từ trí nhớ. Chuyện này có nhắc tới trong thư gia đình, dù các chi tiết cụ thể vẫn được giới nghiên cứu bàn thêm.
Mozart viết ở hầu như mọi thể loại của thời ông: giao hưởng, concerto cho piano và nhiều nhạc cụ, opera, nhạc thính phòng, nhạc tôn giáo. Danh mục tác phẩm của ông do một nhà nghiên cứu lập ở thế kỷ mười chín, nên các tác phẩm của Mozart mang ký hiệu chữ K kèm con số.
Những vở opera như Đám cưới Figaro, Don Giovanni, Cây sáo thần vẫn được dựng thường xuyên trên khắp thế giới. Các bản concerto cho piano của ông là những tác phẩm mà người học piano lâu năm đều mơ được chơi.
Mozart cũng nổi tiếng là người viết rất nhanh và ít phải sửa, nhưng các bản thảo còn lại cho thấy ông vẫn có phác thảo, có gạch xoá. Thiên tài không có nghĩa là không lao động.
Salieri có đầu độc Mozart không?
Antonio Salieri là một nhà soạn nhạc người Ý rất thành công ở Vienna cùng thời Mozart, giữ những vị trí quan trọng trong âm nhạc triều đình. Hai người có lúc cạnh tranh, nhưng cũng có những lần cùng làm việc.
Tin đồn Salieri đầu độc Mozart xuất hiện sau khi Mozart mất, rồi được nhà thơ Nga Pushkin đưa vào một vở kịch ngắn ở thế kỷ mười chín, và về sau được một vở kịch và bộ phim nổi tiếng ở thế kỷ hai mươi khắc hoạ thành câu chuyện ghen tuông đầy kịch tính.
Các nhà sử học không tìm thấy bằng chứng nào cho việc đầu độc. Nguyên nhân cái chết của Mozart vẫn chưa được xác định chắc chắn, nhiều giả thuyết về bệnh tật đã được đưa ra.
Salieri trong đời thực còn là một người thầy dạy nhạc được kính trọng, có những học trò sau này rất nổi tiếng. Cái giá của một bộ phim hay là ông bị nhớ tới như một nhân vật phản diện mà ông có lẽ chưa bao giờ là.
Bản Requiem dang dở
Năm cuối đời, Mozart nhận viết một bản Requiem, tức lễ cầu hồn, theo đặt hàng của một người giấu tên. Về sau người ta biết đó là một quý tộc muốn dùng tác phẩm để tưởng niệm người vợ đã mất.
Mozart qua đời cuối năm một nghìn bảy trăm chín mươi mốt khi bản Requiem còn dang dở. Vợ ông nhờ những nhạc sĩ khác hoàn thành, trong đó người hoàn thành phần lớn là Franz Xaver Süssmayr, học trò của Mozart.
Giới nghiên cứu vẫn tranh luận phần nào là của Mozart, phần nào là của người viết tiếp, và nhiều phiên bản hoàn thiện khác đã được đề xuất. Khi nghe bản Requiem, bạn đang nghe một tác phẩm của nhiều bàn tay.
Câu chuyện người đặt hàng bí ẩn cũng bị kịch và phim thêu dệt thành điềm báo chết chóc. Thực tế đời thường hơn nhiều, nhưng âm nhạc của bản Requiem thì không cần thêu dệt để làm người nghe xúc động.
Nghe Mozart thế nào?
Nhạc Mozart thuộc thời kỳ Cổ điển mà mình kể ở chuyên mục thể loại: câu nhạc cân đối, sáng sủa, giai điệu đẹp tưởng như hiển nhiên. Nhưng bên dưới vẻ nhẹ nhàng thường có những bóng tối bất chợt, một hợp âm thứ thoáng qua, một câu nhạc ngập ngừng.
Nên bắt đầu với một bản concerto cho piano hoặc một vở opera có phụ đề. Trong opera, bạn sẽ thấy Mozart viết nhạc để từng nhân vật có tính cách riêng, nhiều người hát cùng lúc mà mỗi người một ý.
Còn chuyện cho trẻ nghe Mozart để thông minh hơn, người ta gọi là hiệu ứng Mozart, thì bằng chứng rất yếu. Mình sẽ nói kỹ trong chuyên mục học nhạc cho trẻ.
Tập sau mình kể về một nhà soạn nhạc từng gặp gỡ thời của Mozart rồi bước sang một thế giới khác: Beethoven, và việc ông vẫn sáng tác khi tai đã không còn nghe được.
Câu hỏi thường gặp
Mozart mất năm bao nhiêu tuổi?
Mozart sinh năm một nghìn bảy trăm năm mươi sáu và mất năm một nghìn bảy trăm chín mươi mốt, khi mới khoảng ba mươi lăm tuổi. Nguyên nhân chính xác của cái chết vẫn chưa được xác định chắc chắn.
Mozart có gặp Beethoven không?
Có một câu chuyện kể Beethoven lúc trẻ đến Vienna và gặp Mozart, nhưng tư liệu về cuộc gặp này không chắc chắn và các chi tiết thường được dẫn lại là giai thoại.
Ký hiệu K trong tên tác phẩm của Mozart nghĩa là gì?
Đó là số hiệu trong danh mục tác phẩm của Mozart do Ludwig von Köchel lập ở thế kỷ mười chín. Danh mục giúp xác định từng tác phẩm và đã được chỉnh sửa nhiều lần theo nghiên cứu mới.
Chị gái của Mozart có phải cũng là thần đồng không?
Nannerl được ghi nhận là một nghệ sĩ đàn phím rất giỏi khi còn nhỏ và biểu diễn cùng em trai. Nhưng theo khuôn khổ xã hội thời ấy, khi lớn lên bà không được tiếp tục sự nghiệp biểu diễn chuyên nghiệp như em.
Opera của Mozart hát bằng tiếng gì?
Phần lớn opera nổi tiếng của Mozart hát bằng tiếng Ý, như Đám cưới Figaro và Don Giovanni. Một số hát bằng tiếng Đức, như Cây sáo thần, xen giữa có đoạn nói.
