Ngũ cung là hệ âm lấy năm âm làm khung thay vì bảy. Dân ca Việt nghe khác nhạc phương Tây không chỉ vì ít nốt hơn, mà vì những âm ấy được nhấn, rung, luyến, có khi cao lên hay thấp xuống một chút tuỳ điệu, và vì giai điệu luôn bám theo dấu thanh của lời tiếng Việt.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Bạn có bao giờ thử đánh một câu hò Nam Bộ trên đàn piano rồi thấy nó cứng đơ, mất hồn? Tập này mình kể về lý do: thứ làm nên hồn dân ca nằm ở khoảng giữa các phím đàn.
Năm âm, không hơn không kém
Thang ngũ cung đơn giản nhất bạn có thể tự chơi ngay: chỉ bấm phím đen trên đàn piano. Năm phím đen trong mỗi quãng tám tạo thành một thang ngũ cung hoàn chỉnh. Bấm ngẫu nhiên vài phím đen theo nhịp chậm, bạn sẽ nghe ra một thứ giai điệu thoang thoảng Á Đông.
Trên phím trắng, bỏ Pha và Si khỏi gam Đô trưởng, còn lại Đô Rê Mi Son La. Hai nốt bị bỏ chính là hai nốt cách nốt bên cạnh nửa cung. Không còn bước nửa cung, giai điệu mất đi lực kéo gắt, nghe mềm và thoáng.
Vì không có những cặp nốt sát nhau, gần như không có hai nốt nào trong thang ngũ cung chọi nhau gay gắt khi vang cùng lúc. Đó là lý do bấm bừa trên phím đen vẫn nghe dễ chịu.
Ngũ cung không phải đặc sản riêng của phương Đông. Dân ca Scotland, dân ca châu Phi, nhạc blues và nhiều bài thánh ca cũng dựa trên năm âm. Bài hát chia tay quen thuộc gốc Scotland mà học sinh Việt hay hát lúc bế giảng cũng là một giai điệu ngũ cung.
Hò xự xang xê cống: tên gọi trong nhạc cổ truyền
Nhạc cổ truyền Việt gọi tên các âm bằng hò, xự, xang, xê, cống, rồi lặp lại ở tầng cao với những tên như liu, ú. Người học đàn tranh, đàn kìm ngày trước học bài bằng cách ca những chữ này trước khi đàn.
Các chữ này không gắn chặt với một tần số. Tuỳ cách lên dây và tuỳ điệu, chữ hò có thể ứng với những nốt khác nhau trên đàn phương Tây. Nó gần với cách gọi bậc trong gam hơn là tên một phím cố định.
Điều quan trọng hơn là cùng một chữ nhạc, ở điệu này đánh thẳng, ở điệu khác phải nhấn lên hay rung. Trong nhạc tài tử Nam Bộ, người ta nói nốt già, nốt non, tức cao lên hay thấp xuống một chút so với vị trí thường. Khoảng cách đó nhỏ hơn nửa cung, nên phím đàn piano không có chỗ cho nó.
Vì vậy chép một bản nhạc cổ truyền ra khuông nhạc phương Tây bao giờ cũng mất mát. Bản chép chỉ là bộ xương, phần thịt nằm trong ngón đàn và giọng ca của người đã học theo lối truyền khẩu.
Hơi Bắc, hơi Oán: cùng năm âm mà khác hồn
Trong đờn ca tài tử, người ta phân các bài theo hơi, như hơi Bắc, hơi Quảng, hơi Xuân, hơi Ai, hơi Oán. Mỗi hơi là một cách dùng năm âm với cách nhấn nhá riêng và một sắc thái cảm xúc riêng.
Hơi Bắc thường nghe vui tươi, trong sáng, các âm đánh khá thẳng. Hơi Oán thì ai oán, day dứt, có những nốt rung và nhấn đặc trưng làm người nghe chùng xuống. Hai bài cùng dùng chừng ấy chữ nhạc mà nghe như hai thế giới.
Điều này giống chuyện gam trưởng gam thứ ở tập trước, nhưng tinh tế hơn. Ở nhạc phương Tây, khác biệt nằm ở nốt nào được chọn. Ở nhạc tài tử, khác biệt nằm nhiều ở cách đi qua nốt, rung bao lâu, nhấn tới đâu, luyến từ đâu sang đâu.
Người nghe lâu năm chỉ cần vài câu dạo đàn là nhận ra bài thuộc hơi nào. Với người mới, cách dễ nhất là nghe liền hai bài khác hơi và để ý cảm giác của mình trước khi tìm hiểu tên gọi.
Vì sao giai điệu dân ca bám theo dấu thanh?
Tiếng Việt có sáu thanh, và thanh điệu tự nó đã là một đường cao thấp. Chữ mang dấu sắc thì giọng đi lên, dấu huyền thì trầm xuống, dấu hỏi gãy lên. Nếu giai điệu đi ngược dấu, người nghe dễ hiểu sai chữ.
Bạn thử hát câu ru con bằng một nốt đều. Chữ à ơi vẫn nghe ra, nhưng những chữ có dấu nặng, dấu ngã sẽ méo đi. Người hát dân ca tự nhiên uốn giai điệu để chữ nào ra chữ đó, và chính việc uốn này sinh ra rất nhiều nốt luyến láy.
Các nhạc sĩ phổ thơ thành bài hát cũng phải tính chuyện này, nhưng cách họ xử lý là chuyện của nghề sáng tác. Ở góc người nghe, chỉ cần biết rằng một phần độ mềm mại của dân ca Việt là do ngôn ngữ đòi hỏi.
Đó cũng là lý do một câu dân ca dịch sang tiếng nước ngoài rất khó giữ nguyên giai điệu. Nhạc và lời đã quấn vào nhau từ trong gốc.
Nghe dân ca theo cách mới
Lần tới nghe một câu hò hay một bài lý, thử để ý những chỗ giọng hát không dừng lại ở một nốt mà trượt, rung, hoặc đổ xuống. Đó là phần mà khuông nhạc không ghi được và là chỗ người hát giỏi khác người hát thường.
Bạn cũng có thể thử ngân năm âm Đô Rê Mi Son La, rồi ngân lại thật chậm và rung nhẹ ở nốt Rê và nốt La. Chỉ thế thôi đã có chút hơi hướng dân ca.
Nếu có đàn guitar, thử chơi ngũ cung trên một dây với vài ngón trượt dây. Nhiều người chơi guitar phím lõm trong nhạc tài tử đã làm đúng việc này, đào sâu phím đàn để bấm sâu nhấn được nốt già nốt non.
Tập sau mình chuyển sang chuyện thực dụng hơn: đọc khuông nhạc và khoá Son, sao cho người mới không sợ những con nòng nọc trên năm dòng kẻ.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc ngũ cung có phải chỉ có năm nốt không?
Năm âm là khung chính, nhưng trong thực tế dân ca vẫn có những nốt đi qua, nốt nhấn hay nốt chuyển hơi. Ngũ cung nên hiểu là bộ xương chứ không phải giới hạn tuyệt đối.
Guitar phím lõm khác guitar thường ở chỗ nào?
Guitar phím lõm được khoét lõm gỗ giữa các phím, để người chơi ấn sâu dây xuống mà làm cao độ nhích lên, tạo ra nốt nhấn và rung kiểu nhạc tài tử. Đây là cách người Nam Bộ biến một nhạc cụ phương Tây thành nhạc cụ của mình.
Có phải nhạc Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam đều giống nhau vì cùng ngũ cung?
Không. Cùng dùng năm âm nhưng mỗi nền nhạc chọn những bộ năm âm khác nhau, cách nhấn nhá khác nhau và gắn với ngôn ngữ khác nhau. Người nghe quen sẽ phân biệt được khá dễ.
Học đàn tranh có cần biết đọc khuông nhạc không?
Ngày nay nhiều nơi dạy đàn tranh bằng khuông nhạc cho tiện. Nhưng muốn chơi đúng hồn nhạc cổ truyền thì cần nghe nhiều và học ngón nhấn trực tiếp, vì khuông nhạc không ghi hết những sắc thái đó.
Vì sao bấm toàn phím đen trên piano nghe vẫn hay?
Vì năm phím đen tạo thành một thang ngũ cung, không có cặp nốt nào cách nhau nửa cung. Thiếu những khoảng cách gắt đó nên gần như mọi tổ hợp đều nghe dịu tai.
