Phường bát âm là những nhóm nhạc dân gian chơi nhạc lễ trong các dịp hội làng, cúng tế ở đình, cưới hỏi và tang ma. Cái tên bát âm, tức tám âm, xuất phát từ cách phân loại nhạc cụ cổ theo tám loại chất liệu tạo ra tiếng. Ở Nam Bộ, nhạc lễ là một truyền thống rất lớn, gắn với tiếng kèn, tiếng trống và tiếng đàn trong mọi việc hệ trọng của đời người.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Những dịp lớn của làng quê Việt Nam ngày trước đều có tiếng nhạc: tiếng trống mở hội, tiếng kèn đưa dâu, tiếng nhạc tiễn biệt người đã khuất. Tập này mình nói về những người thợ nhạc đã đi theo đời sống cộng đồng ấy.
Bát âm là tám chất liệu
Theo cách phân loại cổ của phương Đông, nhạc cụ được chia theo chất liệu tạo ra tiếng thành tám loại, gọi là bát âm. Tám loại ấy là kim tức kim loại, thạch tức đá, ti tức tơ, trúc, bào tức vỏ bầu, thổ tức đất nung, cách tức da thuộc, và mộc tức gỗ.
Ví dụ, chiêng và chuông thuộc kim, khánh đá thuộc thạch, đàn dây tơ thuộc ti, sáo thuộc trúc, trống da thuộc cách, mõ và phách gỗ thuộc mộc.
Một dàn nhạc đủ bát âm được coi là trọn vẹn, hài hoà như trời đất. Trong thực tế, các phường bát âm ở làng không nhất thiết có đủ tám chất liệu, cái tên mang tính tượng trưng nhiều hơn.
Cách phân loại theo chất liệu này khác với cách phương Tây chia bộ dây, bộ gỗ, bộ đồng, bộ gõ mà mình đã kể. Mỗi cách chia phản ánh một cách nhìn về âm thanh.
Phường nhạc làng: tiếng kèn dẫn đường
Một phường bát âm ở làng thường gồm vài người, có người thổi kèn, người kéo nhị, người gảy đàn nguyệt, người đánh trống, đánh thanh la, gõ mõ. Họ là nông dân, thợ thủ công, chơi nhạc khi làng có việc.
Tiếng kèn bầu, hay còn gọi là kèn loa, thường dẫn dắt cả phường. Tiếng kèn chói, vang xa, nghe được từ đầu làng tới cuối làng, báo cho mọi người biết có việc lớn.
Phường nhạc đi trước đám rước kiệu trong hội làng, chơi nhạc khi tế lễ ở đình, theo nghi thức của các cụ trong ban tế. Mỗi phần của nghi lễ có những bài nhạc riêng mà người trong phường thuộc lòng.
Nghề nhạc làng thường được truyền trong gia đình, dòng họ. Cha dạy con, chú dạy cháu, bằng cách cho đi theo phường từ nhỏ.
Nhạc trong đám cưới và đám tang
Ngày trước, đám cưới ở nhiều vùng có phường nhạc đưa dâu, tiếng kèn tiếng trống rộn ràng suốt đường từ nhà gái về nhà trai. Ngày nay, ở thành phố, phần nhạc ấy phần lớn đã được thay bằng loa và ban nhạc hiện đại, nhưng ở một số làng quê vẫn còn giữ.
Trong đám tang, nhạc lễ có vai trò đặc biệt. Tiếng kèn, tiếng trống, tiếng nhị vang lên trong suốt tang lễ, những bài nhạc buồn thương tiễn đưa người đã khuất. Ở nhiều nơi người ta gọi đó là nhạc hiếu.
Âm nhạc tang lễ có chức năng vừa nghi lễ vừa an ủi: nó đánh dấu từng phần của nghi thức và giúp người ở lại bày tỏ nỗi đau. Nhiều người lớn tuổi còn nhớ tiếng kèn đám tang là âm thanh buồn nhất tuổi thơ.
Ngày nay ở nhiều đô thị còn có thêm những ban kèn đồng chơi nhạc tang, kết hợp với nhạc lễ truyền thống. Mỗi gia đình chọn theo phong tục và tín ngưỡng riêng, và đều đáng được tôn trọng.
Nhạc lễ Nam Bộ: một kho tàng lớn
Ở Nam Bộ, nhạc lễ là một truyền thống rất phong phú, có mặt trong cúng đình, cúng giỗ, cưới hỏi, tang lễ, lễ hội. Dàn nhạc lễ Nam Bộ thường có kèn, trống, đàn cò, đàn kìm và nhiều nhạc cụ khác.
Như mình đã kể ở tập về đờn ca tài tử, nhạc lễ Nam Bộ là một trong những dòng chảy làm nên nhạc tài tử. Nhiều nghệ nhân tài tử cũng đồng thời là người chơi nhạc lễ.
Nhạc lễ Nam Bộ thường chia thành những phần với tính chất khác nhau, có phần trang nghiêm dùng nhiều kèn trống, có phần nhẹ nhàng hơn dùng đàn dây. Người trong nghề phân biệt rõ, và mỗi nghi thức cần đúng loại nhạc.
Người nghe ngoài nghề có thể chỉ thấy nó ồn ào, nhưng khi biết mỗi bài gắn với phần nào của nghi lễ, bạn sẽ nghe ra một trật tự rất chặt.
Phường nhạc trong thời đại mới
Cuộc sống thay đổi khiến nhiều phường bát âm vắng việc. Đám cưới dùng loa đài, hội làng thu nhỏ, lớp trẻ đi làm xa. Ở nhiều nơi chỉ còn lại vài cụ già biết thổi kèn bầu.
Một số địa phương đã có những câu lạc bộ, những lớp truyền dạy để giữ nghề. Các lễ hội truyền thống được phục dựng cũng tạo dịp cho phường nhạc biểu diễn trở lại.
Nếu có dịp về quê trong mùa hội, hãy dành thời gian nghe phường nhạc làng. Đó có thể là một trong những lần cuối bạn được nghe tiếng kèn bầu chơi đúng chỗ của nó trong đời sống, không phải trên sân khấu.
Tập sau mình nói về âm nhạc và trí nhớ: vì sao những bài hát thời tuổi trẻ cứ ở lại mãi trong ta.
Câu hỏi thường gặp
Kèn bầu và kèn loa có phải là một không?
Ở nhiều nơi, kèn bầu và kèn loa là tên gọi khác nhau của cùng một loại kèn dăm có loa loe ở cuối. Tên gọi thay đổi theo vùng miền.
Phường bát âm khác dàn nhạc cung đình thế nào?
Phường bát âm là nhạc dân gian của làng xã, phục vụ đời sống cộng đồng. Nhạc cung đình như nhã nhạc phục vụ nghi lễ triều đình, quy mô và quy cách khác. Hai dòng có ảnh hưởng qua lại.
Vì sao tiếng kèn đám tang nghe rất buồn?
Vì các bài nhạc tang thường chậm, dùng những làn điệu mang hơi buồn, cộng với âm sắc da diết của kèn và nhị. Bối cảnh tang lễ cũng làm cảm xúc của người nghe sâu hơn.
Có thể học thổi kèn bầu ở đâu?
Kèn bầu thường được truyền dạy trong các phường nhạc, các gia đình làm nghề, câu lạc bộ nhạc dân tộc và trường nghệ thuật. Nên tìm nghệ nhân ở địa phương có truyền thống.
Nhạc lễ có được dùng trong đám cưới hiện đại không?
Một số gia đình vẫn mời phường nhạc hoặc ban nhạc dân tộc cho lễ rước dâu, lễ gia tiên để giữ không khí truyền thống. Đây là lựa chọn tuỳ phong tục và ý muốn của mỗi nhà.
