Bằng chứng khoa học hiện nay không ủng hộ ý cho rằng nghe nhạc hay học nhạc làm trẻ thông minh hơn một cách rõ rệt. Điều học nhạc chắc chắn mang lại là kỹ năng âm nhạc, thói quen kiên nhẫn luyện tập và niềm vui được tự mình làm ra âm thanh đẹp, và chừng đó đã đủ là lý do để cho con học mà không cần hứa hẹn gì thêm.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Bạn có thể đã nghe lời khuyên cho thai nhi nghe Mozart, cho con học piano để giỏi toán. Tập này mình nhìn vào những gì khoa học thật sự tìm thấy, và vì sao điều đó không làm âm nhạc kém giá trị đi chút nào.
Hiệu ứng Mozart bắt đầu từ đâu?
Đầu những năm chín mươi của thế kỷ trước, một nghiên cứu nhỏ trên sinh viên đại học được công bố: sau khi nghe khoảng mười phút một bản sonata của Mozart, các sinh viên làm tốt hơn một chút ở một bài kiểm tra về khả năng hình dung không gian, như gấp và cắt giấy trong đầu.
Hiệu quả ấy nhỏ và chỉ kéo dài trong thời gian ngắn, khoảng mười mấy phút. Nghiên cứu không hề nói tới trẻ em, càng không nói tới thai nhi hay trí thông minh nói chung.
Thế nhưng qua báo chí và quảng cáo, câu chuyện được thổi phồng thành nghe Mozart làm trẻ thông minh hơn. Hàng loạt đĩa nhạc cho em bé ra đời dựa trên lời hứa ấy.
Đây là một ví dụ điển hình về việc một kết quả khoa học nhỏ bị kéo xa khỏi điều nó thật sự nói.
Các nghiên cứu sau đó tìm thấy gì?
Nhiều nhóm nghiên cứu đã cố làm lại thí nghiệm. Kết quả không ổn định: có nơi thấy hiệu quả nhỏ, nhiều nơi không thấy gì. Các phân tích tổng hợp nhiều nghiên cứu cho thấy hiệu quả, nếu có, là rất nhỏ.
Một lời giải thích được nhiều người chấp nhận là hiệu ứng không liên quan tới Mozart, mà tới tâm trạng và sự tỉnh táo. Nghe một bản nhạc vui, sôi động làm người ta phấn chấn hơn, và người đang phấn chấn làm bài tốt hơn một chút. Nghe một câu chuyện thú vị cũng có thể có tác dụng tương tự.
Còn việc nghe nhạc làm thai nhi hay trẻ sơ sinh thông minh hơn thì không có bằng chứng đáng tin. Cho con nghe nhạc vẫn tốt nếu cả nhà thích, chỉ là đừng kỳ vọng nó là một liều thuốc bổ não.
Nói cách khác, nghe nhạc hay nhưng không phải phép màu.
Học đàn có làm trẻ giỏi toán hơn?
Câu hỏi này khác với nghe nhạc, vì học một nhạc cụ là cả một quá trình rèn luyện lâu dài. Nhiều nghiên cứu ghi nhận trẻ học nhạc thường có kết quả học tập tốt hơn trung bình.
Nhưng đây chính là cái bẫy tương quan không phải nhân quả. Những gia đình cho con học nhạc thường có điều kiện, thời gian, sự quan tâm tới việc học nhiều hơn. Những đứa trẻ theo được việc học đàn lâu năm có thể vốn đã kiên trì, tập trung hơn. Chính những yếu tố đó, chứ chưa chắc là âm nhạc, làm các em học tốt.
Để tách bạch, các nhà khoa học làm những nghiên cứu chia ngẫu nhiên trẻ vào nhóm học nhạc và nhóm không học. Kết quả tổng hợp của những nghiên cứu như vậy cho thấy hiệu quả lan sang các môn học khác như toán, đọc hiểu là rất nhỏ hoặc không rõ ràng.
Khoa học vẫn đang tiếp tục tìm hiểu, nhưng ở thời điểm hiện tại, hứa rằng học đàn sẽ giúp con giỏi toán là hứa quá điều mình biết.
Vậy học nhạc mang lại gì chắc chắn?
Điều chắc chắn nhất là kỹ năng âm nhạc: con nghe tốt hơn, cảm nhịp tốt hơn, biết chơi một nhạc cụ, đọc được bản nhạc. Đó là một kỹ năng có giá trị tự thân, như biết bơi hay biết vẽ.
Học nhạc cũng là một bài tập về sự kiên nhẫn: chia nhỏ một việc khó, tập đi tập lại, thấy mình tiến bộ từng chút. Trải nghiệm này quý giá dù có lan sang môn toán hay không.
Chơi nhạc cùng người khác, trong ban nhạc, dàn hợp xướng, nhóm bạn, dạy trẻ lắng nghe, phối hợp, chờ lượt. Và âm nhạc cho con một cách để thể hiện cảm xúc, một niềm vui có thể theo con suốt đời.
Không ai đi học bơi để giỏi toán. Âm nhạc cũng xứng đáng được học vì chính nó.
Lời khuyên cho phụ huynh
Hãy cho con học nhạc nếu con thích và gia đình có điều kiện, với kỳ vọng đúng: con sẽ có thêm một niềm vui và một kỹ năng, chứ không phải điểm số cao hơn ở môn khác.
Cảnh giác với những quảng cáo hứa hẹn phát triển trí não, tăng chỉ số thông minh nhờ một loại nhạc hay một phương pháp đặc biệt. Khi thấy lời hứa quá lớn, hãy hỏi bằng chứng ở đâu, nghiên cứu như thế nào.
Đừng biến việc học nhạc thành một nhiệm vụ để con đạt thành tích. Âm nhạc mất đi giá trị khi trở thành gánh nặng.
Chuyên mục sau mình chuyển sang người lớn: bắt đầu học đàn khi đã trưởng thành có muộn không.
Câu hỏi thường gặp
Cho thai nhi nghe nhạc có lợi không?
Không có bằng chứng đáng tin rằng nghe nhạc làm thai nhi thông minh hơn. Nếu mẹ thấy thư giãn khi nghe nhạc thì đó là điều tốt cho mẹ. Không nên áp loa trực tiếp vào bụng hay mở quá to.
Hiệu ứng Mozart có hoàn toàn sai không?
Nghiên cứu gốc có thật nhưng hiệu quả rất nhỏ, ngắn và chỉ trên một loại bài kiểm tra ở người lớn. Sai là ở cách câu chuyện bị thổi phồng thành nhạc Mozart làm trẻ thông minh.
Học nhạc có giúp trẻ tập trung hơn không?
Nhiều phụ huynh và thầy cô nhận thấy trẻ học nhạc rèn được thói quen tập trung khi tập luyện. Nhưng việc điều này có lan sang các hoạt động khác hay không thì bằng chứng chưa thống nhất.
Trẻ học nhạc có bị ảnh hưởng xấu tới việc học ở trường không?
Thường là không, nếu thời gian học nhạc được sắp xếp hợp lý, không quá tải. Nếu con mệt mỏi, căng thẳng vì quá nhiều lớp học thêm, nên cân nhắc giảm bớt.
Làm sao nhận biết một lời quảng cáo về âm nhạc là quá đà?
Những lời hứa về tăng chỉ số thông minh, phát triển não vượt trội, hiệu quả cho mọi trẻ thường là dấu hiệu đáng ngờ. Hãy hỏi nghiên cứu cụ thể nào, làm trên ai, so sánh với nhóm nào.
