Cao độ tuyệt đối, hay tai tuyệt đối, là khả năng nghe một nốt nhạc bất kỳ và gọi đúng tên nó mà không cần so với nốt mốc nào, giống như nhìn một màu và gọi ngay tên màu. Khả năng này khá hiếm, thường gặp ở người được học nhạc từ rất nhỏ, và người lớn rất khó học được. Còn cảm âm tương đối, nhận ra khoảng cách giữa các nốt, thì ai cũng luyện được và trong thực tế hữu ích hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Đây là tập cuối của loạt sáu mươi tập, và mình muốn kết bằng một khả năng nghe rất được tò mò. Nghe xong, có thể bạn sẽ bớt ghen tị với người có tai tuyệt đối, và tự tin hơn với đôi tai của chính mình.
Tai tuyệt đối và tai tương đối khác nhau ra sao?
Người có tai tuyệt đối nghe tiếng còi xe, tiếng chuông cửa, tiếng ấm nước reo cũng có thể nói đó là nốt gì. Họ không cần ai bấm cho nốt Đô trước, họ nhận ra từng nốt như người bình thường nhận ra màu đỏ, màu xanh.
Phần lớn người học nhạc, kể cả nhạc công chuyên nghiệp, dùng cảm âm tương đối. Họ cần một nốt mốc, rồi từ đó nghe ra các nốt khác bằng khoảng cách, như mình đã kể ở tập về luyện tai.
Bạn có thể đã có một chút tai tuyệt đối mà không biết. Một số nghiên cứu cho thấy nhiều người hát những bài quen gần đúng tông của bản thu gốc, dù không có nhạc đệm. Đó là một dạng ghi nhớ cao độ, dù chưa đủ để gọi tên nốt.
Tai tuyệt đối thật sự, nhận ra ngay tức thì và chính xác mọi nốt, thì hiếm hơn nhiều.
Vì sao nó hiếm và ai hay có?
Các nghiên cứu cho thấy tai tuyệt đối thường gặp ở những người bắt đầu học nhạc từ rất sớm, trước khoảng sáu bảy tuổi. Người bắt đầu muộn hiếm khi có.
Điều này gợi ý có thể có một giai đoạn sớm trong đời khi não dễ gắn tên nốt với cao độ cụ thể. Nhưng học nhạc sớm không bảo đảm có tai tuyệt đối: phần lớn trẻ học sớm vẫn không có. Yếu tố di truyền cũng được cho là góp phần.
Một chi tiết thú vị liên quan tới người Việt: một số nghiên cứu gợi ý người nói ngôn ngữ có thanh điệu, như tiếng Trung hay tiếng Việt, khi học nhạc sớm có tỉ lệ tai tuyệt đối cao hơn. Giả thuyết là vì từ nhỏ họ đã quen để ý cao độ để phân biệt nghĩa từ. Đây vẫn là vấn đề còn được bàn luận.
Dù sao, tai tuyệt đối không phải điều kiện để trở thành nhạc sĩ giỏi. Rất nhiều nhà soạn nhạc và nhạc công xuất sắc không có nó.
Tai tuyệt đối có phải lúc nào cũng tốt?
Nghe thì oai, nhưng tai tuyệt đối có những phiền toái riêng. Người có nó đôi khi khó chịu khi nghe một bài quen bị dịch tông, vì với họ, bài đó nghe như sai hẳn.
Khi chơi cùng một dàn nhạc lên dây hơi lệch so với chuẩn, hoặc chơi nhạc cổ dùng chuẩn cao độ khác, người có tai tuyệt đối có thể thấy rối. Họ phải học cách tạm gác thói quen gọi tên nốt.
Ngược lại, cảm âm tương đối linh hoạt hơn: bạn nhận ra một bài hát dù nó được hát ở tông nào, và dễ dàng chơi cùng người khác ở bất kỳ tông nào.
Nên với phần lớn mục đích âm nhạc, cảm âm tương đối tốt quan trọng hơn tai tuyệt đối.
Người lớn có học được không?
Đã có những nghiên cứu thử dạy người lớn tai tuyệt đối qua luyện tập dài ngày. Một số người cải thiện đáng kể khả năng nhận ra nốt, nhưng rất ít người đạt được mức độ tức thì và chính xác như người có tai tuyệt đối từ nhỏ.
Vì vậy câu trả lời thật thà là người lớn có thể tiến bộ trong việc nhớ cao độ, nhưng khó có tai tuyệt đối hoàn chỉnh. Những quảng cáo hứa luyện tai tuyệt đối trong vài tuần nên được nhìn với sự nghi ngờ.
Một bài tập vui cho người tò mò: mỗi sáng thử hát nốt La mà không nghe trước, rồi kiểm tra bằng ứng dụng đàn. Ghi lại độ lệch. Sau vài tuần, nhiều người thấy mình đoán gần hơn. Đó là trí nhớ cao độ được rèn, dù chưa phải tai tuyệt đối.
Thời gian và công sức ấy, nếu dành cho luyện cảm âm tương đối, thường mang lại lợi ích âm nhạc lớn hơn nhiều.
Lời kết của loạt sáu mươi tập
Qua sáu mươi tập, mình đã đi từ bảy nốt nhạc tới quãng tám, từ đàn bầu tới dàn nhạc giao hưởng, từ dây đàn Pythagoras tới chiếc máy hát, từ câu ru à ơi tới tiếng trống chầu ca trù.
Nếu có một điều mình mong bạn giữ lại, đó là đôi tai của bạn luôn học được. Dù không có tai tuyệt đối, không học đàn từ nhỏ, bạn vẫn có thể nghe sâu hơn mỗi ngày, chỉ cần tò mò và lắng nghe có chủ đích.
Hãy chọn một tập bạn thích nhất và nghe lại, rồi thử áp dụng một bài tập nghe trong đó với bài hát bạn yêu.
Cảm ơn bạn đã đồng hành cùng Nhà Âm Nhạc. Lần tới khi một giai điệu vang lên đâu đó, mong bạn nghe thấy trong nó nhiều điều hơn trước.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình có tai tuyệt đối không?
Nhờ ai đó bấm ngẫu nhiên những nốt trên đàn mà bạn không nhìn, không nghe nốt nào trước, và thử gọi tên. Nếu bạn gọi đúng gần như mọi lần, nhanh và tự nhiên, có thể bạn có tai tuyệt đối.
Không có tai tuyệt đối có làm nhạc sĩ được không?
Hoàn toàn được. Phần lớn nhạc sĩ, nhạc công chuyên nghiệp dùng cảm âm tương đối. Tai tuyệt đối không phải điều kiện để chơi hay sáng tác nhạc giỏi.
Trẻ học nhạc sớm có chắc sẽ có tai tuyệt đối?
Không chắc. Học sớm có thể làm tăng khả năng, nhưng phần lớn trẻ học sớm vẫn không có tai tuyệt đối. Không nên cho con học nhạc chỉ với mục tiêu này.
Tai tuyệt đối có mất đi theo tuổi không?
Một số người có tai tuyệt đối nhận thấy khi lớn tuổi, cảm nhận cao độ của họ có thể lệch nhẹ. Đây là hiện tượng đã được ghi nhận nhưng không xảy ra ở tất cả mọi người.
Ứng dụng luyện tai tuyệt đối có hiệu quả không?
Các ứng dụng giúp luyện trí nhớ cao độ và có thể cải thiện phần nào. Nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn rằng chúng giúp người lớn đạt tai tuyệt đối hoàn chỉnh.
