Blues là dòng nhạc ra đời trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi ở miền Nam nước Mỹ, nhận ra được qua khuôn mười hai ô nhịp chỉ dùng ba hợp âm, lối lời hát một câu, lặp lại, rồi trả lời bằng câu thứ ba, cùng những nốt được hạ thấp gọi là nốt xanh. Khuôn đơn giản ấy chính là nền móng của nhạc rock, nhạc soul và rất nhiều bài pop ngày nay.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Tập trước mình nói jazz lớn lên từ blues. Tập này mình đi về chính cái gốc ấy, một dòng nhạc nghe tưởng đơn giản tới mức ai cũng chơi được, nhưng chơi cho có hồn thì cả đời chưa xong.
Blues ra đời từ đâu?
Blues hình thành vào khoảng cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi ở các bang miền Nam nước Mỹ, trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi, nhiều người là con cháu của những người từng bị bắt làm nô lệ.
Nó thừa hưởng nhiều thứ: những bài hát lao động trên đồng ruộng với lối một người xướng nhiều người đáp, những tiếng gọi ngân dài, thánh ca nhà thờ, và cả những truyền thống âm nhạc mang theo từ châu Phi qua nhiều thế hệ.
Những người chơi blues đầu tiên thường là một người với một cây guitar, hát về cuộc sống khó khăn, tình yêu, sự rời bỏ, những chuyến đi. Blues không chỉ là nhạc buồn, nó là cách gọi tên nỗi buồn để vượt qua nó.
Về sau, khi nhiều người di cư lên các thành phố phía bắc, blues cắm điện, thêm trống và bass, trở nên mạnh mẽ và ồn ào hơn. Đó là bước đệm trực tiếp cho rock and roll những năm năm mươi.
Mười hai ô nhịp, ba hợp âm
Khuôn blues phổ biến nhất dài mười hai ô nhịp và dùng ba hợp âm: hợp âm chủ, hợp âm bậc bốn và hợp âm bậc năm. Lấy giọng Đô làm ví dụ, ba hợp âm là Đô, Pha và Son.
Bốn ô đầu là Đô. Hai ô tiếp là Pha, rồi về Đô hai ô. Hai ô tiếp theo là Son rồi Pha, và hai ô cuối về Đô, thường có một cú đẩy ở ô cuối cùng để quay lại vòng mới. Đếm và chơi thử vài lần, bạn sẽ thuộc ngay.
Cái hay là vòng này kể một câu chuyện nhỏ: đứng ở nhà, bước ra ngoài, về nhà, đi xa nhất, rồi trở về. Mười hai ô cứ thế quay vòng suốt bài, và người chơi ứng tác hay hát lời mới trên mỗi vòng.
Vì ai cũng thuộc khuôn này, những người chưa từng gặp nhau có thể ngồi xuống chơi blues cùng nhau ngay. Một người nói mười hai ô ở giọng Đô là đủ để cả nhóm vào việc.
Nốt xanh: nốt nằm giữa hai phím đàn
Trong blues, một số nốt được hát hoặc chơi hơi thấp hơn bình thường, nằm lơ lửng giữa hai phím đàn piano. Người ta gọi chúng là nốt xanh. Quan trọng nhất là bậc ba, bậc năm và bậc bảy được hạ xuống.
Người chơi guitar tạo ra nốt xanh bằng cách đẩy dây sang bên để nốt cao lên dần, dừng ở giữa chừng chứ không đi trọn nửa cung. Người hát thì trượt giọng từ dưới lên. Trên piano không thể trượt, người chơi bấm hai phím sát nhau để gợi cảm giác ấy.
Bạn có thấy quen không? Nốt nằm giữa các phím đàn, nhấn và trượt cho có hồn, chính là điều mình đã kể ở tập về ngũ cung và đàn nguyệt. Các nền âm nhạc khác nhau tìm ra những cách tương tự để thoát khỏi khung cứng của phím đàn.
Nhiều người chơi blues dùng một gam năm nốt gọi là gam ngũ cung thứ, thêm nốt xanh vào làm gia vị. Đó là bộ nốt đầu tiên mà gần như người học guitar điện nào cũng tập.
Lời blues: hát, lặp, rồi trả lời
Lời blues cổ điển thường theo khuôn ba câu trong mỗi vòng mười hai ô. Câu thứ nhất nêu một ý, câu thứ hai lặp lại gần như y hệt, có khi đổi vài chữ, câu thứ ba trả lời hay kết lại ý đó.
Lặp lại không phải vì thiếu chữ. Lặp cho người nghe kịp thấm và cho người hát cơ hội hát câu thứ hai khác đi, đậm hơn, đau hơn. Câu thứ ba như cú chốt.
Giữa các câu hát thường có khoảng trống để nhạc cụ đáp lại, một câu guitar ngắn, một tiếng kèn harmonica. Đó là lối xướng đáp, thừa hưởng từ các bài hát lao động tập thể.
Khuôn này cũng có mặt trong nhiều ca khúc rock thời đầu. Khi nghe một bài có câu đầu lặp lại hai lần rồi mới kết, bạn có thể đoán gốc gác của nó.
Nghe ra blues trong nhạc ngày nay
Rock and roll những năm năm mươi dùng thẳng khuôn mười hai ô nhịp và tăng tốc độ. Các ban nhạc rock về sau, nhạc soul, nhạc rhythm and blues, rồi rất nhiều bài pop đều mượn nốt xanh, cách hát trượt và lối xướng đáp của blues.
Để luyện tai, bạn hãy đếm ô nhịp khi nghe một bản blues chậm. Đếm một hai ba bốn cho mỗi ô, và để ý lúc hợp âm đổi ở ô thứ năm và ô thứ chín. Sau vài bài, bạn sẽ đoán trước được chỗ đổi.
Nếu chơi guitar, thử vòng mười hai ô ở giọng Mi hay giọng La, hai giọng rất thuận tay trên guitar. Chỉ ba hợp âm mà bạn đã có thể chơi cùng người khác suốt cả buổi.
Tập sau mình về với một dòng nhạc mà người Việt nào cũng đã nghe ở đám cưới quê, quán cà phê hay trên xe khách: bolero, và câu hỏi bolero Việt có gì khác bolero gốc.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc blues có phải lúc nào cũng buồn không?
Không. Blues hay nói về khó khăn, nhưng cũng có rất nhiều bài vui, hóm hỉnh, nhảy được. Tinh thần chung của blues là nói thẳng cảm xúc để nhẹ lòng.
Gam ngũ cung thứ là gì?
Đó là gam năm nốt gồm nốt chủ, bậc ba hạ thấp, bậc bốn, bậc năm và bậc bảy hạ thấp. Ở giọng La là La, Đô, Rê, Mi, Son. Đây là gam đầu tiên mà người học guitar blues và rock thường tập.
Kèn harmonica có vai trò gì trong blues?
Harmonica nhỏ, rẻ, dễ mang theo, và người chơi có thể bẻ nốt bằng cách đổi khẩu hình, tạo ra nốt xanh rất tự nhiên. Vì vậy nó trở thành bạn đồng hành quen thuộc của guitar trong blues.
Blues và jazz khác nhau thế nào?
Blues thường dựa trên khuôn hợp âm đơn giản và nhấn mạnh cảm xúc giọng hát, nốt xanh. Jazz dùng hợp âm phức tạp hơn, nhiều bài chuẩn khác nhau và đặt nặng ứng tác. Hai dòng có chung gốc và vay mượn nhau rất nhiều.
Có thể chơi blues trên đàn piano không?
Hoàn toàn có thể. Piano blues có lối tay trái đánh một khuôn bass lặp đi lặp lại rất đặc trưng, tay phải chơi giai điệu với những nốt sát nhau để gợi nốt xanh.
