Đàn nhị là cây đàn kéo hai dây, thân là một ống nhỏ bịt da ở một đầu, và đặc biệt nhất là lông vĩ được luồn kẹp vào giữa hai dây. Vì vậy người chơi đẩy vĩ ra là kéo một dây, kéo vĩ vào là kéo dây còn lại. Tay trái bấm dây lơ lửng trong không khí, không ép xuống cần đàn, nên nốt trượt và rung rất tự do, tiếng đàn nghe như giọng người than thở.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Ở miền Bắc gọi là đàn nhị, ở miền Nam gọi là đàn cò. Tập này mình nói về cây đàn kéo nhỏ nhắn mà có mặt ở rất nhiều nơi trong âm nhạc Việt, từ chiếu chèo, chợ quê cho tới sân khấu cải lương.
Cấu tạo: ống bầu, da và cần dài
Thân đàn nhị là một ống nhỏ bằng gỗ hoặc tre, một đầu được bịt bằng một miếng da, thường là da rắn hoặc da trăn. Mặt da này làm việc như mặt gỗ của đàn violin, nhận rung động từ dây và đẩy ra thành tiếng.
Một cây cần dài cắm xuyên qua ống, phía trên có hai trục để lên dây. Hai dây chạy dọc theo cần, đi qua một con ngựa nhỏ đặt trên mặt da.
Giữa chừng cần thường có một vòng dây buộc kéo hai dây lại gần cần, tạo thành điểm giới hạn phía trên của đoạn dây rung. Xê dịch vòng này cũng làm đổi tầm âm của cây đàn.
Hai dây thường được lên cách nhau một quãng năm, có khi quãng bốn tuỳ bài. Dây ngày xưa bằng tơ, ngày nay phần lớn là dây kim loại.
Cây vĩ không rời khỏi đàn
Trên violin, cây vĩ nằm ngoài, người chơi đặt vĩ lên dây nào thì dây đó kêu. Trên đàn nhị, lông vĩ được luồn vào giữa hai dây ngay từ khi lắp đàn, và không tháo ra khi chơi.
Cách đổi dây vì thế khác hẳn. Người chơi ép lông vĩ về phía dây ngoài để kéo dây ngoài, hoặc dùng các ngón tay phải giữ căng lông vĩ ép về phía dây trong để kéo dây trong. Tay phải vừa kéo qua lại vừa điều chỉnh độ căng lông vĩ liên tục.
Thiết kế này làm đàn nhị gọn, không lo đánh rơi vĩ, nhưng đòi hỏi tay phải rất tinh. Người mới tập thường kéo ra tiếng cò cử đúng như tên gọi đàn cò ở miền Nam, phải mất một thời gian mới ra tiếng tròn.
Nhựa thông vẫn được xoa lên lông vĩ để tạo ma sát, giống mọi cây đàn kéo khác.
Bấm dây lơ lửng: vì sao tiếng nhị giống giọng người?
Tay trái của người chơi đàn nhị không ép dây xuống cần như violin hay guitar. Các ngón chỉ chạm và kéo dây trong khoảng không, dây không chạm vào gỗ.
Không có cần để chặn, cao độ hoàn toàn do vị trí và lực ngón tay quyết định. Bấm mạnh hơn một chút, nốt cao lên một chút. Nhờ vậy người chơi trượt nốt, rung nốt, nhấn già non rất tự nhiên, không có phím hay mặt cần nào cản lại.
Kết quả là tiếng đàn nhị rất gần giọng người hát. Nó có thể khóc, thở dài, kể lể. Đó là lý do đàn nhị thường được giao những đoạn buồn trong chèo và cải lương, những lúc nhân vật than thân.
Mặt trái của sự tự do đó là chơi đúng cao độ rất khó. Không có vạch, không có phím, người chơi chỉ dựa vào tai. Tai kém thì lạc giọng ngay.
Đàn nhị ở đâu trong âm nhạc Việt?
Trong chèo, đàn nhị là một trong những nhạc cụ chủ chốt của dàn nhạc, đi cùng tiếng hát và theo sát những làn điệu.
Trong hát xẩm, đàn nhị cùng với đàn bầu, phách và trống là bộ nhạc cụ quen thuộc của những người hát rong ngày trước. Tiếng nhị kéo dạo trước khi vào câu hát gần như là âm thanh nhận diện của xẩm.
Ở miền Nam, đàn cò có mặt trong nhạc tài tử và cải lương, trong nhạc lễ của các đám giỗ, đám cưới. Ở Huế, đàn nhị góp mặt trong ca Huế và nhã nhạc.
Nhiều nước châu Á có đàn kéo hai dây cùng kiểu, nổi tiếng nhất là đàn erhu của Trung Quốc. Chúng có họ hàng gần, nhưng mỗi nơi có cách chơi và kho bài riêng, giống chuyện đàn tranh và guzheng ở tập trước.
Nghe và thử đàn nhị
Để làm quen, bạn hãy nghe một đoạn chèo có đàn nhị, chú ý những lúc đàn nhị nhắc lại câu hát vừa xong. Nó như tiếng vọng mềm hơn của giọng người.
Rồi nghe một bản độc tấu đàn nhị hiện đại. Nhiều nghệ sĩ đã đưa đàn nhị lên những đoạn rất nhanh và kỹ thuật cao, cho thấy cây đàn nhỏ này có thể làm nhiều hơn là chỉ buồn.
Nếu muốn học, nên tìm thầy ngay từ đầu để có tư thế cầm vĩ và cách ép lông vĩ đúng. Đàn nhị tập tại nhà khá nhỏ tiếng, ít làm phiền hàng xóm.
Tập sau mình rời nhạc cụ dây để lên Tây Nguyên, với những dàn cồng chiêng mà nhiều người nghe cả đời vẫn chưa biết cách nghe.
Câu hỏi thường gặp
Đàn nhị và đàn cò có phải là một không?
Phải. Đàn nhị là tên gọi phổ biến ở miền Bắc, đàn cò là tên gọi ở miền Nam. Có thể có khác biệt nhỏ về kích thước và cách làm giữa các vùng, nhưng cùng một loại nhạc cụ.
Vì sao đàn nhị bịt bằng da rắn?
Da rắn mỏng, dai và rung tốt nên cho tiếng sáng và vang trong ống bầu nhỏ. Ngày nay cũng có đàn dùng các vật liệu thay thế. Người mua đàn nên hỏi rõ nguồn gốc vật liệu.
Đàn nhị có khó học hơn violin không?
Mỗi cây có cái khó riêng. Đàn nhị chỉ hai dây nhưng bấm lơ lửng không phím nên rất khó giữ cao độ chuẩn. Violin có nhiều dây và kỹ thuật vĩ phức tạp. Cả hai đều cần tai tốt và tập lâu dài.
Người chơi đàn nhị ngồi hay đứng?
Thường ngồi, đặt ống bầu lên đùi trái và dựng cần thẳng đứng. Tư thế này giúp tay phải kéo vĩ ngang thoải mái và tay trái với dọc cần.
Đàn nhị có thể chơi cùng dàn nhạc phương Tây không?
Có. Đàn nhị lên dây được theo cao độ chuẩn và nhiều nghệ sĩ đã độc tấu cùng dàn nhạc giao hưởng. Tiếng đàn nhị nổi rõ và mang màu Á Đông rất đặc trưng giữa dàn dây phương Tây.
