Khuông nhạc là năm dòng kẻ ngang để ghi cao độ, nốt nằm càng cao thì âm càng cao, còn hình dạng của nốt cho biết nốt đó dài bao lâu. Cách bắt đầu đỡ sợ nhất là nhớ vài nốt mốc quanh khoá Son, tách riêng việc đọc cao độ với đọc tiết tấu, và tập mỗi ngày một chút thay vì cố một buổi dài.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Rất nhiều người lớn bỏ học đàn ngay tuần đầu chỉ vì thấy bản nhạc như một hàng nòng nọc bơi trên dây điện. Tập này mình gỡ từng lớp, và bạn sẽ thấy nó giống học bảng chữ cái hơn là học một ngôn ngữ lạ.
Năm dòng kẻ, bốn khe và một nguyên tắc
Khuông nhạc có năm dòng kẻ ngang, đếm từ dưới lên, và bốn khoảng trống giữa chúng gọi là khe. Nốt có thể nằm đè lên dòng hoặc nằm trong khe. Mỗi bước từ dòng lên khe kế tiếp là đi lên một bậc trong gam.
Nguyên tắc duy nhất cần nhớ lúc đầu: cao trên giấy là cao trong tai. Chỉ nhìn đường đi của các nốt, lên dốc hay xuống dốc, bạn đã đoán được giai điệu đi lên hay đi xuống trước khi biết tên nốt nào.
Khi nốt vượt ra ngoài năm dòng, người ta kẻ thêm những đoạn dòng ngắn gọi là dòng kẻ phụ. Nốt Đô nằm trên một dòng kẻ phụ ngay dưới khuông khoá Son là nốt quen nhất, thường gọi là Đô giữa vì nó nằm khoảng giữa bàn phím piano.
Bạn thử lấy một tờ giấy kẻ năm dòng, đặt các viên kẹo lên dòng và khe rồi đọc tên. Nghe trẻ con nhưng rất hiệu quả, vì tay chạm vào giúp mắt nhớ vị trí.
Khoá Son chỉ cho bạn điều gì?
Ký hiệu uốn lượn ở đầu khuông là khoá. Khoá Son có vòng xoắn quấn quanh dòng thứ hai từ dưới lên, và nó tuyên bố: dòng này là nốt Son. Từ một nốt mốc, bạn đếm lên xuống ra mọi nốt còn lại.
Có một mẹo nhớ nhanh. Các nốt nằm trên năm dòng của khoá Son, từ dưới lên, là Mi Son Si Rê Pha. Các nốt nằm trong bốn khe là Pha La Đô Mi. Nhiều người tự đặt câu vần cho dễ thuộc, bạn cứ tự chế câu của riêng mình, câu càng ngộ càng nhớ lâu.
Nhưng đừng dừng ở mẹo. Người đọc nhạc giỏi không đếm từng dòng, họ nhận nốt theo hình dạng tương đối: nốt này cách nốt kia một dòng là nhảy quãng ba, sát nhau là đi bậc liền.
Còn khoá Pha dùng cho các nốt trầm, đàn ông hát trầm, tay trái piano, đàn cello. Bạn chưa cần học ngay. Cứ chắc khoá Son trước, khoá Pha sau sẽ nhanh hơn nhiều.
Hình nốt: tròn, trắng, đen, móc
Vị trí cho biết cao độ, còn hình dạng cho biết độ dài. Nốt tròn là một vòng rỗng không đuôi, ngân dài nhất, thường bằng bốn phách. Nốt trắng là vòng rỗng có đuôi, dài hai phách. Nốt đen là vòng tô đặc có đuôi, dài một phách.
Nốt móc đơn là nốt đen có thêm một cái cờ ở đuôi, dài nửa phách. Thêm cờ thứ hai thành móc kép, dài một phần tư phách. Khi nhiều nốt móc đứng liền nhau, người ta nối cờ thành thanh ngang cho dễ nhìn.
Một dấu chấm nhỏ đứng sau nốt, gọi là dấu chấm dôi, làm nốt dài thêm một nửa. Nốt trắng có chấm dôi bằng ba phách, rất hay gặp trong nhịp ba.
Dấu lặng là những ký hiệu cho biết im lặng bao lâu, và mỗi hình nốt đều có một dấu lặng tương ứng. Người mới hay bỏ qua dấu lặng, nhưng im lặng đúng chỗ quan trọng không kém chơi đúng nốt.
Tách cao độ và tiết tấu ra mà tập
Sai lầm phổ biến nhất là cố đọc mọi thứ cùng lúc: tên nốt, độ dài, nhịp, ngón tay. Não quá tải và bạn bỏ cuộc. Cách tốt hơn là tách hai việc.
Lượt thứ nhất, chỉ vỗ tay tiết tấu của câu nhạc, miệng đếm phách, không quan tâm cao độ. Lượt thứ hai, chỉ đọc tên nốt thật chậm, không quan tâm dài ngắn. Lượt thứ ba mới ghép lại, hát hoặc chơi thật chậm.
Chọn những bản nhạc đơn giản cho thiếu nhi để tập, vì bạn đã thuộc giai điệu. Tai sẽ giúp mắt: khi đọc sai, bạn nghe ra ngay chỗ lạ. Đây là lối tắt mà người lớn có được, trẻ con không có.
Đừng ghi tên nốt bằng bút chì lên bản nhạc quá lâu. Ghi vài nốt mốc thì được, ghi hết thì mắt sẽ đọc chữ chứ không đọc nốt, và bạn mãi phụ thuộc vào chữ.
Lộ trình mười phút mỗi ngày
Đọc nhạc là kỹ năng giống đọc chữ, cần lặp lại hằng ngày hơn là cố một buổi dài. Mười phút mỗi tối trong ba tuần thường hiệu quả hơn hai tiếng vào cuối tuần.
Tuần đầu, học năm nốt mốc: Đô giữa, Son trên dòng hai, Đô trong khe ba, Pha trên dòng năm và Mi trên dòng một. Tập nhận ra chúng thật nhanh. Tuần thứ hai, đọc các nốt quanh mốc bằng cách đếm bậc. Tuần thứ ba, tập vỗ tiết tấu với nốt đen, nốt trắng, nốt móc đơn.
Mỗi ngày đọc một câu nhạc ngắn bốn ô nhịp, xong thì dừng. Ngày hôm sau đọc lại câu cũ trước khi sang câu mới. Bạn sẽ ngạc nhiên vì câu cũ tự nhiên dễ hơn.
Khi đọc trôi được những câu thiếu nhi, bạn đã qua được ngưỡng sợ hãi. Phần còn lại là kiên nhẫn. Ở chuyên mục sau, mình sẽ quay sang nhạc cụ, bắt đầu từ câu hỏi vì sao cùng một nốt mà piano khác guitar.
Câu hỏi thường gặp
Không biết đọc nhạc thì có học đàn được không?
Được. Nhiều người chơi guitar đệm hát chỉ dùng hợp âm và học bằng tai. Nhưng nếu muốn chơi piano, violin hay nhạc cổ điển thì đọc nhạc gần như bắt buộc, vì đó là cách tiếp cận kho bản nhạc khổng lồ.
Đọc nhạc bằng số có dễ hơn khuông nhạc không?
Ký âm bằng số dùng con số thay cho nốt và khá dễ cho người hát. Nhưng nó không cho thấy hình dáng giai điệu trực quan như khuông nhạc và ít dùng cho nhạc cụ nhiều bè. Người mới có thể bắt đầu bằng số rồi chuyển sang khuông.
Dấu thăng, dấu giáng ở đầu khuông nhạc nghĩa là gì?
Đó là hoá biểu, cho biết những nốt nào được nâng lên hoặc hạ xuống nửa cung trong suốt bài. Nhìn hoá biểu là biết bài viết ở giọng nào.
Người lớn mất bao lâu để đọc nhạc trôi chảy?
Đọc được những bản nhạc đơn giản thường mất vài tuần tập đều. Đọc trôi những bản khó, nhiều bè thì có thể mất nhiều năm. Tốc độ phụ thuộc nhiều vào việc tập hằng ngày hơn là năng khiếu.
Vì sao bản nhạc piano có hai khuông nhạc?
Vì piano trải rất rộng từ trầm tới cao. Khuông trên thường dùng khoá Son cho tay phải, khuông dưới dùng khoá Pha cho tay trái, hai khuông nối nhau bằng một dấu ngoặc lớn ở đầu.
