Hát xẩm là lối hát rong dân gian của miền Bắc, ngày xưa thường do những người hát khiếm thị đi khắp chợ quê, bến đò, sân ga, rồi trên cả những chuyến tàu điện ở Hà Nội để kiếm sống. Lời xẩm kể chuyện đời, khuyên răn, châm biếm thói hư tật xấu, đệm bằng đàn nhị, đàn bầu, phách và trống nhỏ, gần gũi và thẳng thắn như chính đời sống người lao động.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Nếu nhã nhạc là âm nhạc của cung đình, ca trù là âm nhạc của nho sĩ, thì xẩm là âm nhạc của chợ búa, của người nghèo. Tập này mình kể về những người hát rong đã giữ một kho lời ca dân gian khổng lồ.
Những người hát rong
Xưa kia, nhiều người khiếm thị không có nghề nào khác ngoài hát xẩm. Họ đi thành nhóm nhỏ, thường có người sáng mắt dẫn đường, mang theo đàn nhị, đàn bầu, cỗ phách, chiếc trống mảnh, tới nơi đông người thì ngồi xuống hát.
Người nghe cho tiền, cho gạo tuỳ lòng. Hát hay thì đông người vây quanh, hát dở thì ít ai dừng lại. Đó là sân khấu khắc nghiệt nhất: không có vé, không có khán phòng, chỉ có giọng hát giữ chân người qua đường.
Vì vậy nghệ nhân xẩm phải nhanh nhạy. Họ chọn bài theo nơi chốn, theo người nghe, có thể ứng biến lời để chọc cười hay để khiến người ta mủi lòng. Kho bài của họ rất rộng, từ chuyện cổ tích, truyện thơ tới chuyện thời sự của làng.
Có truyền thuyết kể ông tổ nghề xẩm là một vị hoàng tử thời Trần bị mù, sáng tạo ra lối hát và cây đàn để dạy cho người nghèo. Đó là truyền thuyết của giới hát xẩm, chưa có bằng chứng lịch sử rõ ràng.
Xẩm chợ, xẩm tàu điện và các điệu
Hát xẩm có nhiều điệu khác nhau. Xẩm chợ chậm rãi, mộc mạc, gắn với không gian chợ quê. Xẩm thập ân kể về mười ơn của cha mẹ, giọng buồn và cảm động. Xẩm huê tình nói chuyện yêu đương, tình duyên.
Đầu thế kỷ hai mươi, khi Hà Nội có tàu điện, những nhóm xẩm lên tàu hát cho hành khách nghe, và một điệu xẩm mới hình thành gọi là xẩm tàu điện, nhịp nhanh, vui, rộn ràng như tiếng bánh xe, lời hay kể chuyện phố phường.
Ngoài ra còn có những điệu mang tên theo cấu trúc hoặc nội dung, người trong nghề phân biệt rất rõ. Với người nghe mới, chỉ cần biết xẩm có lúc khóc, có lúc cười, và điệu nào cũng đi thẳng vào lòng người.
Lời xẩm rất phong phú: ca dao, thơ lục bát, truyện thơ dân gian, và về sau có cả những bài thơ của các nhà thơ được phổ vào điệu xẩm.
Nhạc cụ của xẩm
Đàn nhị là cây đàn quen thuộc nhất của xẩm. Tiếng nhị dạo đầu, nhại giọng hát, đáp lại câu hát. Ở tập về đàn nhị mình đã nói tiếng nhị gần giọng người, và trong xẩm điều đó thể hiện rõ nhất.
Đàn bầu cũng gắn bó với xẩm từ lâu, với tiếng ngân nga mềm mại. Có nhóm xẩm dùng cả hai, có nhóm chỉ dùng một.
Phần nhịp do cỗ phách tre và chiếc trống mảnh, một trống nhỏ một mặt da, đảm nhận. Có khi người hát tự gõ phách. Tiết tấu xẩm thường rõ ràng, dễ theo, hợp với không gian ồn ào ngoài chợ.
Những nhạc cụ này nhỏ, nhẹ, dễ mang theo, đúng với cuộc sống lưu diễn. Không có gì thừa trong một gánh xẩm.
Thăng trầm và hồi sinh
Qua thế kỷ hai mươi, khi đời sống thay đổi, chợ quê và bến tàu không còn là nơi người ta tìm nghe nhạc, hát xẩm dần vắng bóng. Nhiều nghệ nhân cuối cùng già đi trong cảnh nghèo, không có người học nghề.
Từ đầu thế kỷ hai mươi mốt, những người yêu xẩm đã bắt đầu sưu tầm, ghi âm và tìm lại những nghệ nhân còn sống để học. Các nhóm xẩm mới ra đời, mang xẩm trở lại với khán giả thành phố.
Ở Hà Nội đã có những buổi hát xẩm cuối tuần ở khu phố cổ, giữa không gian chợ và phố, đúng với tinh thần hát rong ngày trước. Bạn có thể tìm hỏi lịch khi tới Hà Nội.
Xẩm hồi sinh nhờ một điều đặc biệt: lời xẩm dễ hiểu, dí dỏm và vẫn rất thời sự. Nhiều nhóm còn đặt lời xẩm mới về những chuyện hôm nay, giữ đúng tinh thần châm biếm của xẩm xưa.
Nghe xẩm thế nào cho thấm?
Xẩm là âm nhạc của lời. Hãy nghe kỹ lời trước tiên, vì cái hay của xẩm nằm ở câu chữ, ở những cái chọc ngoáy, những lời khuyên thấm thía.
Thử nghe một bài xẩm chợ rồi một bài xẩm tàu điện, bạn sẽ thấy rõ sự khác nhau về tốc độ và tâm trạng.
Để ý cách đàn nhị đáp lời người hát. Sau mỗi câu hát, đàn nhị thường nhắc lại hay nối tiếp, như một người bạn gật gù đồng tình.
Tập sau mình kết chuyên mục di sản bằng một câu chuyện gần hơn: tân nhạc Việt Nam, những bài hát dùng gam phương Tây với lời Việt, đã ra đời như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Hát xẩm có phải chỉ người khiếm thị hát?
Theo truyền thống, phần lớn người hát xẩm là người khiếm thị và đây là nghề mưu sinh của họ. Ngày nay người sáng mắt cũng học và biểu diễn xẩm để giữ gìn di sản.
Xẩm và chèo khác nhau thế nào?
Chèo là sân khấu kịch hát có nhân vật, tích truyện, diễn ở chiếu chèo. Xẩm là hát kể, không có vai diễn, thường một hai người hát kèm nhạc cụ, biểu diễn ở nơi công cộng.
Điệu thập ân là gì?
Thập ân là điệu xẩm kể về mười công ơn của cha mẹ đối với con cái, từ lúc mang thai tới khi nuôi lớn. Giọng hát buồn, thấm thía, thường khiến người nghe xúc động.
Có thể học hát xẩm ở đâu?
Ở Hà Nội và một số tỉnh miền Bắc có các nhóm, câu lạc bộ hát xẩm và các nghệ sĩ truyền dạy. Nghe nhiều bản ghi của nghệ nhân lớn tuổi là cách học cách nhả chữ đúng chất.
Vì sao lời xẩm hay châm biếm?
Vì xẩm là tiếng nói của người dân thường, hát ở nơi công cộng, nên hay mượn lời ca để chê thói hư tật xấu, phê phán điều chướng tai gai mắt một cách hóm hỉnh. Đó là cách người xưa vừa giải trí vừa răn dạy.
