Luyện tai là tập cho đôi tai nhận ra khoảng cách giữa hai nốt, phân biệt hợp âm trưởng với thứ, cảm được nhịp và nhớ được giai điệu mà không cần nhìn bản nhạc. Người mới nên bắt đầu bằng việc bắt nốt, nhận các quãng nhờ những bài hát quen, rồi nghe hợp âm, mỗi ngày chừng mười phút là đủ để thấy tiến bộ sau vài tuần.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Bạn có từng ngưỡng mộ những người nghe một bài trên radio rồi cầm đàn đánh lại được ngay? Đó không phải phép màu mà là đôi tai đã được luyện. Tập này mình chỉ đường để bạn bắt đầu luyện tai của mình.
Luyện tai là luyện cái gì?
Trong giới học nhạc Việt, người ta hay gọi kỹ năng này là cảm âm. Nó gồm nhiều phần: nghe ra cao độ, nghe ra khoảng cách giữa các nốt, nghe ra loại hợp âm, nghe ra nhịp và tiết tấu, và nhớ được giai điệu để hát lại hay chơi lại.
Luyện tai không phải là có hay không có. Ai cũng có một mức độ nào đó, bằng chứng là bạn nhận ra bài hát quen chỉ sau vài nốt, nhận ra ai đó hát sai. Luyện tai là làm cho khả năng ấy sắc hơn và có tên gọi rõ ràng.
Với người chơi nhạc cụ, tai tốt giúp chơi đúng cao độ hơn, đặc biệt với violin, đàn nhị, kèn, giọng hát, những nhạc cụ không có phím cố định. Với người đệm hát, tai tốt giúp dò hợp âm cho bài mới mà không cần bản.
Với người chỉ nghe nhạc, tai được luyện cho bạn thấy những lớp mới trong bài hát quen thuộc, như thấy đường bass, nghe ra chỗ chuyển hợp âm.
Bước một: bắt nốt và so cao thấp
Bài tập đầu tiên là so sánh: chơi hai nốt liền nhau và hỏi nốt thứ hai cao hơn hay thấp hơn. Nghe đơn giản nhưng khi hai nốt rất gần nhau, nhiều người mới vẫn lẫn.
Tiếp theo là bắt nốt bằng giọng: bấm một nốt, ngân theo cho khớp. Cảm giác khi giọng khớp với tiếng đàn là một âm thanh hoà làm một, không có tiếng đập lăn tăn.
Thử ngân một nốt rồi bấm đàn để kiểm tra xem mình có giữ đúng không. Hoặc bấm nốt Đô, rồi tự hát lên Rê, Mi, Son mà không nhìn đàn, sau đó kiểm tra.
Nếu bạn thấy khó, hãy bắt đầu với những nốt nằm thoải mái trong giọng mình, không quá cao không quá thấp. Đàn ông có thể hát thấp hơn nốt trên đàn đúng một quãng tám, điều đó vẫn được tính là khớp, như mình đã nói ở tập về quãng tám.
Những bài tập này chỉ cần một ứng dụng đàn ảo trên điện thoại, tập lúc chờ xe, lúc nghỉ trưa đều được.
Bước hai: nhận quãng nhờ bài hát quen
Quãng là khoảng cách giữa hai nốt. Mẹo lâu đời để nhớ quãng là gắn mỗi quãng với hai nốt đầu của một bài hát quen. Bạn tự chọn những bài mình thuộc nhất để làm mốc.
Ví dụ, bước Đô lên Rê khi bạn hát gam chính là quãng hai trưởng, hai nốt cách nhau một cung. Bài Kìa con bướm vàng mở đầu bằng Đô Rê Mi, từ nốt thứ nhất tới nốt thứ ba là quãng ba trưởng, màu sáng và vui. Quãng tám thì dễ nhớ qua những bài có câu mở đầu nhảy vút lên đúng một quãng tám. Hãy tự tìm mốc trong kho bài của mình, mốc mình tự chọn nhớ lâu hơn mốc người khác đưa.
Khi nghe hai nốt, bạn hỏi mình: nó giống mở đầu bài nào. Lúc đầu chậm, sau sẽ nhanh dần, rồi tới lúc bạn nhận ra quãng mà không cần nghĩ tới bài hát nữa.
Nên tập với quãng đi lên trước, rồi quãng đi xuống, rồi hai nốt vang cùng lúc. Mỗi kiểu là một thử thách khác nhau.
Bước ba: nghe hợp âm và dò hợp âm bài hát
Bắt đầu với việc phân biệt hợp âm trưởng và thứ như mình đã nói ở tập về gam: trưởng sáng, thứ tối. Nhờ ai đó chơi ngẫu nhiên hoặc dùng ứng dụng luyện tai.
Sau đó thử dò hợp âm cho một bài hát đơn giản. Bước đầu là tìm nốt chủ, nốt mà bài muốn dừng lại ở cuối. Hợp âm đầu và cuối bài thường là hợp âm dựng trên nốt đó.
Rồi nghe từng đoạn, mỗi khi cảm thấy nền đổi màu thì thử các hợp âm quen trong giọng đó, nhất là bậc bốn, bậc năm và bậc sáu thứ. Phần lớn bài phổ thông chỉ dùng vài hợp âm này.
Lúc đầu bạn sẽ đoán sai nhiều. Không sao, mỗi lần đoán sai rồi sửa là một lần tai học thêm.
Bước bốn: chép giai điệu và thói quen mười phút
Một bài tập nâng cao hơn là chép giai điệu: nghe một câu ngắn, hát lại, rồi tìm từng nốt trên đàn. Bắt đầu với những câu ba bốn nốt của bài thiếu nhi, rồi tăng dần.
Người chơi guitar và đàn phím ở Việt Nam thường học bằng cách này: nghe bài, dò giai điệu và hợp âm, rồi chơi lại. Đó là cách học rất tự nhiên, gần với cách nhạc dân gian được truyền lại.
Mười phút mỗi ngày đều đặn hiệu quả hơn một giờ mỗi tuần. Tai cũng như cơ bắp, cần được dùng thường xuyên.
Tập sau mình bàn về câu hỏi mà người học nhạc nào cũng hỏi: tập mỗi ngày bao lâu thì tiến bộ, và tập thế nào cho hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Cảm âm có học được không hay phải có khiếu?
Cảm âm học được. Một số người có lợi thế ban đầu, nhưng phần lớn kỹ năng nghe ra quãng, hợp âm, nhịp là kết quả của luyện tập đều đặn.
Luyện tai có cần biết đọc nhạc không?
Không bắt buộc. Nhiều bài tập luyện tai chỉ dùng đàn và giọng hát. Biết tên các nốt và quãng giúp gọi tên những gì mình nghe, nhưng có thể học dần.
Ứng dụng luyện tai có hữu ích không?
Có, các ứng dụng giúp tập nhanh với nhiều câu hỏi ngẫu nhiên và chấm đúng sai tức thì. Nên kết hợp với việc nghe nhạc thật, vì âm nhạc thật phức tạp hơn bài tập.
Người hát lệch tông có luyện tai được không?
Được, và luyện tai thường là bước quan trọng nhất để hết hát lệch. Nhiều người lệch tông vì chưa nghe kỹ, chứ không phải vì giọng có vấn đề.
Luyện tai bao lâu thì dò được hợp âm bài hát?
Với những bài đơn giản, nhiều người dò được sau vài tháng luyện tai đều đặn và biết vài hợp âm cơ bản. Bài phức tạp cần nhiều kinh nghiệm hơn.
