Tân nhạc Việt Nam ra đời vào khoảng cuối những năm ba mươi của thế kỷ hai mươi, khi một thế hệ người trẻ đã quen với nhạc phương Tây bắt đầu viết những bài hát mới bằng ký âm, gam và hoà âm phương Tây nhưng với lời tiếng Việt. Thời ấy người ta gọi chúng là nhạc cải cách, để phân biệt với nhạc cổ truyền.
Chào bạn, đây là Nhà Âm Nhạc. Những bài hát Việt mà bạn nghe trên radio, trong phòng karaoke hay trên điện thoại đều là con cháu của một cuộc chuyển mình chưa tới một trăm năm trước. Tập này mình kể lại buổi đầu ấy, với những gì đã chắc và những gì còn tranh luận.
Âm nhạc phương Tây vào Việt Nam
Từ cuối thế kỷ mười chín, cùng với sự hiện diện của người Pháp, âm nhạc phương Tây theo nhiều con đường vào Việt Nam: thánh ca trong nhà thờ, kèn đồng trong các đội nhạc, nhạc khiêu vũ, đĩa hát và những bài hát Pháp trên sân khấu, trong trường học.
Một bộ phận người Việt ở thành thị, nhất là học sinh, sinh viên, tiếp xúc ngày càng nhiều với đàn piano, violin, guitar, mandolin và học đọc khuông nhạc.
Bên cạnh đó, âm nhạc cổ truyền vẫn sống mạnh mẽ: cải lương ở Nam Bộ đang lúc thịnh, chèo, ca trù, ca Huế vẫn có công chúng. Hai dòng nhạc tồn tại song song, ít khi gặp nhau.
Chính trong không khí giao thoa ấy, những người trẻ bắt đầu đặt câu hỏi: tại sao không có những bài hát Việt viết theo lối mới mà mình đang say mê?
Bài ta theo điệu Tây
Bước đầu tiên là đặt lời Việt cho giai điệu nước ngoài. Đầu những năm ba mươi, nhiều bài hát Pháp nổi tiếng được người Việt đặt lời mới, hát trên sân khấu, trong các buổi hội, gọi là hát bài ta theo điệu Tây.
Cách làm này nhanh chóng gặp một vấn đề rất Việt: tiếng Việt có thanh điệu. Giai điệu viết cho tiếng Pháp lên xuống không theo dấu thanh, nên lời Việt đặt vào thường bị méo chữ, chữ có dấu sắc lại rơi vào nốt thấp, nghe ra thành chữ khác.
Ở tập về ngũ cung, mình đã nói giai điệu dân ca Việt luôn bám theo thanh điệu của lời. Đặt lời Việt vào giai điệu Tây là đi ngược điều đó, và người nghe cảm thấy ngay sự lệch.
Từ đó, những người tâm huyết nhận ra cần phải viết giai điệu mới ngay từ đầu cho lời Việt, dùng ngôn ngữ âm nhạc phương Tây nhưng tôn trọng thanh điệu tiếng Việt.
Nhạc cải cách cuối những năm ba mươi
Vào khoảng cuối những năm ba mươi, ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và nhiều nơi khác, những bài hát Việt đầu tiên theo lối mới xuất hiện. Báo chí thời đó bàn luận sôi nổi về nhạc cải cách, có người ủng hộ, có người lo ngại cho nhạc cổ truyền.
Bài hát nào là bài tân nhạc đầu tiên thì đến nay vẫn còn tranh luận. Các nhà nghiên cứu đưa ra những mốc khác nhau tuỳ cách định nghĩa và tuỳ tư liệu tìm được. Điều chắc chắn hơn là trong vài năm, đã có cả một thế hệ nhạc sĩ trẻ cùng viết.
Những bài hát này thường viết theo gam trưởng, gam thứ, đệm bằng hợp âm trên piano, guitar, mandolin, cấu trúc gần với ca khúc Pháp, nhưng lời là tiếng Việt và nhiều giai điệu vẫn phảng phất ngũ cung.
Có những nhóm nhạc sinh viên đi biểu diễn, cổ động cho nhạc mới, in bản nhạc bán cho người yêu nhạc. Bản nhạc in trở thành cách lan truyền chính trước khi có nhiều đĩa hát.
Cái khó của người viết buổi đầu
Người viết tân nhạc buổi đầu phải giải nhiều bài toán cùng lúc. Họ phải học hoà âm phương Tây, phần lớn tự học hoặc học trong các trường của người Pháp, trong điều kiện thiếu sách, thiếu thầy.
Họ phải tìm cách ghép lời có dấu vào giai điệu sao cho chữ ra chữ, mà giai điệu vẫn tự nhiên, không méo mó. Nhiều bài hát thời đầu cho thấy dấu vết của cuộc vật lộn đó: có chỗ rất mượt, có chỗ còn gượng.
Họ cũng phải tìm chất liệu: hát về gì, bằng giọng điệu nào. Các bài hát thời đầu thường lãng mạn, nói về thiên nhiên, tình yêu, quê hương, hoài niệm, chịu ảnh hưởng của phong trào thơ mới cùng thời.
Về sau, tân nhạc Việt Nam phát triển thành rất nhiều dòng khác nhau trong những bối cảnh lịch sử khác nhau. Câu chuyện ấy dài và phức tạp, nhưng gốc rễ của nó nằm ở buổi đầu ghép tiếng Việt vào khuông nhạc.
Nghe lại những bài hát buổi đầu
Nếu bạn tìm nghe những bài tân nhạc thời đầu, hãy để ý cách giai điệu đi theo lời. Có bài lời và nhạc khớp nhau như một, có bài thỉnh thoảng một chữ bị hát lệch dấu.
Hãy để ý cả màu ngũ cung trong giai điệu. Dù dùng gam phương Tây, nhiều nhạc sĩ vẫn tự nhiên quay về những bước nhảy quen thuộc của dân ca, tạo nên một màu rất Việt.
Nghe những bản thu cũ, bạn còn được nghe lối hát thời ấy: giọng hát thường trong, rung nhẹ, phát âm rõ từng chữ, khác với lối hát ngày nay.
Chuyên mục sau mình chuyển sang việc học nhạc cho trẻ, bắt đầu bằng câu hỏi nhiều phụ huynh băn khoăn nhất: con mấy tuổi thì nên cho học nhạc cụ.
Câu hỏi thường gặp
Tân nhạc và nhạc cải cách có phải là một không?
Có thể hiểu nhạc cải cách là tên gọi thời đầu của tân nhạc. Cả hai chỉ dòng ca khúc Việt viết theo ngôn ngữ âm nhạc phương Tây, khác với nhạc cổ truyền.
Tân nhạc ra đời ở đâu trước?
Tân nhạc xuất hiện gần như đồng thời ở nhiều đô thị như Hà Nội, Huế, Sài Gòn và Hải Phòng. Việc nơi nào có trước, bài nào là đầu tiên vẫn còn được các nhà nghiên cứu bàn luận.
Vì sao lời tiếng Việt khó ghép với giai điệu phương Tây?
Vì tiếng Việt có thanh điệu, chữ đổi nghĩa khi đổi cao độ. Giai điệu không theo dấu thanh sẽ làm người nghe hiểu sai chữ, nên người viết phải chọn nốt sao cho hợp với dấu của từng chữ.
Nhạc cổ truyền có bị tân nhạc thay thế không?
Không. Nhạc cổ truyền vẫn sống song song, dù có lúc thăng trầm. Nhiều nhạc sĩ tân nhạc còn lấy cảm hứng từ dân ca, và ngày nay nhiều người trẻ tìm về nhạc cổ truyền.
Bản nhạc in thời xưa trông như thế nào?
Thường là tờ giấy khổ nhỏ, có tranh bìa, khuông nhạc giai điệu, lời bài hát và đôi khi có ký hiệu hợp âm. Nhiều bản nhạc in cũ được giới sưu tầm lưu giữ như tư liệu.
